• 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5

Podstawy fotochemii

Podstawy fotochemii

 

Wywoływacz to teoretycznie wodny roztwór substancji, które redukują halogenki srebra (np. bromek srebra) do srebra metalicznego w naświetlonych obszarach materiału światłoczułego - w ten sposób wywołuje się obraz utajony. A po ludzku - jest odczynnikiem chemicznym, którego używa się do wywoływania kliszy lub zdjęć. Ze względu na przeznaczenie wyróżnia się w zasadzie dwa rodzaje wywoływaczy: pozytywowy i negatywowy. Dlatego „w zasadzie”, że można spotkać także wywoływacze uniwersalne, które mogą być użyte w obu procesach. Pozytywowy służy do wywoływania zdjęć, a negatywowy do wywoływania kliszy. Uwaga! W celu zapewnienia maksymalnej trwałości wywoływacza, należy trzymać go w ciemnym i chłodnym miejscu, np. w szafce (kontakt ze światłem powoduje jego rozkład). Należy również wypełnić wywoływaczem całą butelkę, ponieważ traci on swoje właściwości także w kontakcie z powietrzem. Utrwalacz to wodny roztwór substancji (gł. tiosiarczanu sodu), która przekształca resztki składników światłoczułych zawartych w emulsji wywołanego materiału światłoczułego w związki łatwe do wypłukania wodą. Jednym słowem utrwala wywołany obraz fotograficzny. Utrwalacze są uniwersalne i mogą być stosowane zarówno do utrwalania kliszy jak i odbitek. Przerywacz jest kąpielą pośrednią o odczynie kwaśnym, która ma na celu zatrzymanie procesu wywoływania i jednocześnie oszczędzanie utrwalacza. Jak to się dzieje? Wywoływacz ma odczyn zasadowy, a utrwalacz kwaśny. Jeśli włoży się papier z wywoływacza bezpośrednio do utrwalacza, utrwalacz co prawda zatrzyma proces, ale dość szybko się będzie zużywał. Jego odczyn szybko stanie się obojętny i straci właściwości utrwalające. Przerywacz ma odczyn kwaśny, więc po pierwsze skutecznie zatrzymuje wywoływanie, a po drugie odpowiednio przygotowuje papier pod utrwalacz. Jako przerywacz można stosować wodę, jednak nie zatrzymuje ona procesu do końca. Najlepiej wykorzystać wodny roztwór kwasu octowego lub kwasu cytrynowego (nie śmierdzi). Odnosi się to zarówno do przerywania procesu negatywowego jak i pozytywowego. Przerywacz można zrobić z łatwością samemu. Proporcje: woda - 10/100, ocet - 1. Czyli np. 10 ml octu na litr wody. Tonerów używa się do zmiany tonacji zdjęć i/lub do ich konserwacji. Tonowanie może być jedno- lub dwuetapowe. W pierwszym przypadku jedna kąpiel powoduje wybielenie aktualnej tonacji zdjęcia i zmianę barwy. W przypadku drugim pierwsza kąpiel służy do wybielenia zdjęcia, a druga nadaje mu określoną barwę. Proces jednoetapowy jest prostszy i szybszy, ale substancja, której się w nim używa (wielosiarczek sodu lub potasu), ma bardzo ostry zapach i koniecznie trzeba zapewnić dobrą wentylację w pomieszczeniu. Typowe barwy tonerów: sepia, niebieski, miedziany, czerwony, perłowy, perłowo-złoty, srebrno-brązowy.

 

  

 

Podstawą chemii w fotografii jest emulsja światłoczuła, czyli zawiesina chlorku (AgCl) i bromku srebra (AgBr) w żelatynie.Emulsję tę nanosi się w fabryce na film lub na papier fotograficzny, szczelnie pakuje i sprzedaje fotografom. W trakcie padania światła na film w czasie wykonywania zdjęcia tworzy się bardzo mała, niewidoczna gołym okiem ilość jonów srebra na skutek symetrycznego pękania wiązań Ag-Br:
 
AgBr + hν (światło) → Ag+ + Br
 
Jony srebra stanowią zalążek rozkładu bromku srebra do wolnego srebra i bromu, w procesie wywoływania. Proces ten polega na działaniu na emulsję odpowiednio dobranym i rozcieńczonym w wodzie, niezbyt silnym środkiem redukującym. Są to zwykle roztwory hydrochinonu, fenidonu i innych podobnych organicznych związków chemicznych.
 
2 AgBr + C6H4(OH)2 → 2 Ag + C6H4O2 + 2 HBr
 
Redukcja ta powoduje, że na powierzchni filmu pozostaje czarny, koloidalny osad srebra, zaś brom przechodzi do roztworu w postaci bromowodoru (HBr).
 
Po wywołaniu film zawiera jeszcze dużo nieprzereagowanego bromku lub chlorku srebra, który musi być wypłukany, aby nie ulec rozkładowi po wystawieniu filmu na działanie światła, co powodowałoby utratę obrazu. Proces wypłukiwania nazwany jest utrwalaniem. Najczęściej stosuje się do tego celu roztwór tiosiarczanu sodu w wodzie. Tiosiarczan tworzy w reakcji z bromkiem lub chlorkiem srebra trwały związek kompleksowy, który jest łatwo rozpuszczalny w wodzie:
 
2 S2O32− + AgBr → [Ag(S2O3)2]3− + Br-
 
Czasami między etapem wywołania i utrwalenia stosuje się przerywacze, czyli roztwory szybko wypłukujące z powierzchni filmu czy papieru roztwór wywoływacza. Najprostszym przerywaczem jest woda destylowana. Po wywołaniu i utrwaleniu na filmie powstaje obraz negatywowy, zaczernione są bowiem te obszary kadru, na które w trakcie wykonywania zdjęcia padło światło, gdyż zostały na nim drobiny koloidalnego srebra, zaś przezroczyste są obszary, na które światło nie padło, gdyż z nich został wypłukany nieprzereagowany bromek lub chlorek srebra.
Mając już trwały negatyw, można przez niego przepuścić światło i światłem tym naświetlić papier fotograficzny, który po wywołaniu w procesie opisanym wyżej da właściwe zdjęcie, czyli obraz pozytywowy.
Uwaga! Współczesne kolorowe filmy wymagają dużo pracy i specyficznych substancji, ponieważ do ich wywołania są niezbędne złożone procesy chemiczne i precyzja wykonania, dlatego ich samodzielne wywoływanie nie wchodzi w grę.
Drukuj artykuł
Jarosław Bulczyński, Aktualizacja: 01-06-2012 19:59:57