• 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5

Oddziaływanie zanieczyszczeń powietrza na organizm człowieka

Najłatwiej przenikają do ludzkiego organizmu zanieczyszczenia gazowe. Jeżeli powietrze będzie zanieczyszczone, to do płuc zostanie wprowadzona określona ilość zanieczyszczeń.

Układ oddechowy stanowi pierwszą potencjalną i bezpośrednią “ofiarę” ich oddziaływania. A stąd już tylko krok do wędrówki wzdłuż układu krwionośnego, obejmującego cały organizm. Część zanieczyszczeń gazowych zostanie wydalona, reszta zaatakuje bądź to układ krwionośny, bądź system nerwowy lub określone organy wewnętrzne człowieka.

Nieco odmienny jest mechanizm przenikania do organizmu człowieka zanieczyszczeń w postaci cząstek stałych.

1. Zanieczyszczenia o większych wymiarach, przekraczające średnicę 5 mikronów, odkładają się w układzie oddechowym wskutek efektu bezwładnościowego.
2. Zanieczyszczenia o wymiarach od 1 do 5 mikronów pozostają w układzie oddechowym wskutek zachodzącej w nim sedymentacji grawitacyjnej, a więc osiadania.
3. Zanieczyszczenia o wymiarach poniżej 1 mikrona rozprzestrzeniają się wskutek ruchów Browna w układzie oddechowym. W przypadku zetknięcia się z jego ściankami odkładają się w tej części organizmu. Jedynie cząstki najdrobniejsze o wymiarach poniżej 0.01 mikrona są pochłaniane przez ciesz fizjologiczną i wraz z nią wydalane z organizmu.
    Cząstki stałe, oddziaływujące przede wszystkim mechanicznie, powodują określone dolegliwości dróg oddechowych. Mogą one jednak powodować także skutki biologiczne w organizmie człówieka, znacznie bardziej groźne. Ten drugi sposóboddziaływania zależy od właściwości fizykochemicznych cząstek, np. rozpuszczalności stopnia toksyczności itp. Najdrobniejsze z nich mogą bowiem wniknąć do układu krwionośnego lub limfatycznego, osiągając tą drogą dowolny wewnętrzny organ człowieka. Dlatego też wśród cząstek stałych lub ciekłych, znajdujących się w atmosferze, wyróżnia się tzw. cząstki wdychowe lub respirobilne, czyli te wszystkie cząstki, które przedostają się do pęcherzyków płucnych. Na ogół za takie uważa się zanieczyszczenia, których średnica aerodynamiczna (czyli umowna średnica równoważna, uwzględniająca przede wszystkim gęstość cząsteczki zanieczyszczenia) nie przekracza 3.5 mikrona. Na rysunku 1 zilustrowano mechanizm przenikania i odkładania się zanieczyszczeń w układzie oddechowym człowieka.

 

 

 

 

Reasumując, zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego wywołują w organizmie człowieka ujemne skutki biologiczne. Ich skala roziągać się może od podrażnienia oczu aż po śmierć. Zanieczyszczenia pyłowe działają na gół synergetycznie z dwutlenkiem siarki, ale same cząsteczki stałe mają także swój określony i specyficzny sposób oddziaływania. O ile pyły są neutralne pod względem tokstycznym, to odkładając się w układzie oddechowym człowieka mogą spowodować przede wszystkim nieżyt tchawicy albo oskrzeli, a więc kaszel oraz rozedmę płuc. W przpadkach dłuższczego oddziaływania pyłów na płuca może nastąpić ograniczenie ich elastyczności oraz spadek wydajności oddychania, co sprzyja wystąpieniu wszelkich infekcji.  

Wiele pyłów naturalnych wskutek przemian fizykochemicznych zanieczyszczeń, jakie zachodzą w atmosferze, jest także nośnikami zaadsorbowanych na ich powierzchni metali i zmienia wtedy swoje właściwości na wybitnie toksyczne. Oddziaływanie takich mieszanek pyłowych jest więc niemal takie same, jak metali właściwych. Za szczególnie groźne dla życia i zdrowia człowieka uważa się przede wszystkim metale ciężkie, takie jak: ołów, kadm, chrom, miedź, cynk. Mają one właściwości gromadzenia się w organizmach żywych. głównym źródłem emisji ołowiu są przede wszystkim środki transportu i komunikacji oraz hutnictwo metali kolorowych.

Rakotwórcze są sadze, zawierające benzoalfapiren, zaliczany do węglowodorów aromatycznych, zwłaszcza w połączeniu z sadzą czy drobinkami kwasu siarkowego.
    Równie niebezpieczne dla zdrowia człowieka są cząstki stałe włókniste. Powstają one w trakcie zbioru bawełny i jej przerobu, obróbki trzciny cukrowej i w przemyśle azbestowym. Właśnie azbest, wywołuje wyjątkowo złośliwego raka.
    Reasumując, sposoby oddziaływania zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego na organizm ludzki są bardzo zróżnicowane. Można z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że wpływają one zakłócająco na działalność szeregu podstawowych układów fizjologicznych człowieka, takich jak oddechowy,krwionośny,limfatyczny,nerwowy i pokarmowy. Uważa się, że w wyniku tego oddziaływania długość życia ludzkiego, zależnie od warunków lokalnych, ulega skróceniu od 3 do 5 lat.
    Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) na podstawie badań określiła związek między poziomem zanieczyszczeń atmosfery i ich wpływem na ludzi.


 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 01-07-2012 15:22:12

Emisja zanieczyszczeń do powietrza

Województwo wielkopolskie jest zróżnicowane pod względem gospodarczym i przyrodniczym. W jego północnej i zachodniej części przeważają lasy wraz z licznymi zbiornikami wodnymi. Z tymi cennymi zasobami przyrody związany jest rozwój turystyki i rekreacji. Część południowa i południowo‐wschodnia jest zdominowana przez rozległe pola, będące podstawą rolnictwa i przemysłu przetwórczego.

W części wschodniej rozwinęła się energetyka oparta o naturalne zasoby węgla brunatnego oraz górnictwo i przemysł wydobywczy gazu ziemnego i soli kamiennej. Rozkład emisji substancji gazowych i pyłowych do powietrza w znaczącym stopniu odpowiada charakterowi zagospodarowania terenu. Największa emisja ze źródeł punktowych oraz znacząca emisja liniowa związane są z obszarami zurbanizowanymi miast oraz dominacją energetyki, górnictwa i przemysłu wydobywczego w części wschodniej województwa. Najwyższe uprzemysłowienie cechuje miasta na prawach powiatu. Z analizy danych statystycznych wynika, że emisja substancji gazowych z zakładów przemysłowych utrzymuje się od lat na zbliżonym poziomie, natomiast zauważalny jest spadek emisji pyłów, w tym pyłów ze spalania paliw.

O skali i strukturze emisji w województwie decyduje pion energetyczno‐przemysłowy, którego zakłady zaliczane są przez GUS do szczególnie uciążliwych dla środowiska. Odpowiadają one za 60–70% emisji z terenu województwa. Analizie statystycznej GUS każdego roku poddawana jest emisja z około stu zakładów. Największy udział w emisji mają instalacje, które podlegają obowiązkowi uzyskania pozwolenia zintegrowanego zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 26 lipca 2002 r. w sprawie rodzajów instalacji mogących powodować znaczne zanieczyszczenie poszczególnych elementów przyrodniczych albo środowiska jako całości /Dz. U. Nr 122, poz. 1055/. Liczba takich instalacji w województwie wielkopolskim, na dzień 31. 12. 2010 r., wynosiła 427, w tym liczba instalacji do spalania paliw o mocy nominalnej ponad 50 MWt w przemyśle wynosi 19, a głównymi emitentami są elektrownie: Pątnów, Konin, Adamów i Pątnów II oraz Elektrociepłownia EC II Karolin. Sumaryczna emisja SO2, NO2 i CO2 od głównych emitentów wyniosła 14629,58 tys. Mg (co stanowi 95,8% emisji z instalacji do spalania paliw o mocy nominalnej ponad 50 MWt oraz wybranych mniejszych energetycznych w województwie wielkopolskim), natomiast emisja pyłu ze spalania paliw – 3095,33 Mg (co stanowi odpowiednio

76,1%). Niebagatelne znaczenie dla stanu jakości powietrza w województwie ma emisja substancji ze środków transportu samochodowego łącznie z emisją pozaspalinową i wtórną oraz emisja z ogrzewania budynków indywidualnych.

Emisja z instalacji do spalania paliw o mocy nominalnej ponad 50 MWt oraz wybranych mniejszych instalacji energetycznych w Poznaniu w 2010 roku /wg WIOŚ Poznań:

 

Nazwa instalacji Gazy SO2, NO2 CO2 (tyś.Mg) Pyły ze spalania paliw (Mg)
Dalkia Poznań Zespół Elektrowni S.A. I Garbary 9,31 40,27
Dalkia Poznań zespół Elektrociepłowni S. A. Elektrociepłownia II Karolin

 
1491 248,01

 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 01-07-2012 15:23:04

Badanie opadu pyłu metodą wagową

Miejsca wyłożenia pojemników na pył

 

Legenda:
  1. Bartosz Scheffler        
  2. Michał Ławniczak
  3. Agnieszka Krupa
  4. Filip Wrębel
  5. Ania Korbas
  6. Arkadiusz Rogacki
  7. Radosław Rogacki
  8. Michał Łęszczak
  9. Mateusz Jarmuszkiewicz
  10. Bartek Arciszewski
  11. Joanna Klepacka

I. Obliczenia opadu pyłu przez uczestników projektu:

 

1. Bartek Scheffler

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu
181,701 g - 181,398 g  = 0,303 g


b) Pole okręgu przez który wpadał pył
Dane:                                      Szukane:                             Wzór:
π≈ 3,14                                  Pk=?                                    Pk=πr2   
r= 3 cm

Rozwiązanie      
Pk= 3,14*(3 cm*3 cm) = 28,26 cm2=0,002826 m2

c) obliczenie opadu pyłu na cm2

0,303 g ----------- 28,26 cm2

x ------------------------------1 cm2

x=(1 cm2x0,303 g)/28,26 cm2=0,010721 g

 

d) obliczenie opadu pyłu na m2

x=(1 m2x0,303 g)/0,002826 m2= 107,21868 g

 

2. Michał Ławnicza

Brak danych

 

3. Agnieszka Krupa

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu : 

42,457 g - 42,402 g=0,055 g

 

b) Pole okręgu przez które wpadał pył 

Dane:                                      Szukane:                                Wzór:

π≈ 3,14                                  Pk=?                                       Pk=πr2

r=7 cm

 

Rozwiązanie:

Pk=3,14*(7 cm*7 cm)=3,14* 49 cm2= 153,86cm2=0,015386 m2

 

c) Obliczenia opadu pyłu na cm

0,055 g----------153,86 cm2

x------------------------------1 cm2

x=(1cm2*0,055 g)/153,86 cm2= 0,0003574 g

 

d) Obliczenia opadu pyłu na m

x=(1 m2*0,055 g)/0,015386 m2=3,57467 g

 

4. Filip Wrębel

Brak danych

 

5. Anna Korbas

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu:

36,083 g - 36,024 g = 0,059 g

 

b) Pole prostokąta przez który wpadał pył:

Dane:                                      Szukane:                                Wzór:

a=10 cm                                 Pp=?                                       Pp=a*b

b=7 cm

 

Rozwiązanie:

Pp=10 cm*7 cm=70 cm2=0,007 m2

 

b) Obliczenie opadu pyłu na cm2

0,059 g----------70 cm2

x g------------------------------1 cm2

x=(1 cm2*0,059 g)/70 cm2=0,000842 g

 

c) Obliczenie opadu pyłu na m2

x=(1 m2*0,059 g)/0,007 m2=8,42 g

 

6. Arek Rogacki

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu

14,231 g -13,844 g=0,387g

 

b) Pole okręgu, przez który wpadał pył

Dane:                                      Szukane:                                Wzór:

π≈ 3,14                                  Pk=?                                       Pk=πr2   

r=5,25 cm

 

Pk=3,14*(5,25 cm *5,25 cm) = 86,54625 cm2=0,008654625 m2

 

c) Obliczanie opadu pyłu na cm2

0,387 g----------86,54 cm2

x------------------------------1 cm2

x=(1cm2*0,387 g)/86,54 cm2=0,0044719 g

 

d) Obliczanie opadu pyłu na m2

x=(1 cm2*0,0044715 g)/0,08654 m2=44,719 g

 

 

7. Radosław Rogacki

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu

9,416 g - 9,294 g=0,122 g

 

b) Pole okręgu, przez który wpadał pył

Dane:                                      Szukane:                                Wzór:

π≈ 3,14                                  Pk=?                                       Pk=πr2   

r=5 cm

 

Rozwiązanie:

Pk=3,14*(5 cm*5 cm)=3,14*25 cm2=78,5 cm2=0,00785 m2

 

c) Obliczanie opadu pyłu na cm2

0,122 g----------78,5 cm2

x------------------------------1 cm2

x=(1 cm2*0,122 g)/78,5 cm2=0,0015541 g

 

d) Obliczanie opadu pyłu na m2

x=(1 m2*0,122 g)/0,00785 m2=15,541 g

 

8. Michał Łęszczak

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu
189,106 g -188,474 g = 0,632 g


b) Pole okręgu przez który wpadł pył
Dane:                                      Szukane:                                Wzór:
r=8,00 cm                               Pk=?                                       Pk=πr2
π≈ 3,14


Rozwiązanie:
Pk= 3,14*(8 cm*8 cm) = 3,14 * 64 cm2=200,96 cm2 = 0,020096 m2
 

c) Obliczanie opadu pyłu na cm2
0,632 g ---------- 200,96 cm2
x ------------------------------1 cm2

x=(1 cm2x0,632 g)/200,96 cm2= 0,0031449 g

 

d) Obliczanie opadu pyłu na m2
x=(1 m2x0,632 g)/0,020096 m2= 31,449 g

 

9. Mateusz Jarmuszkiewiecz

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu : 

197,090 g - 196,881 g=0,209 g

 

b) Pole okręgu przez które wpadał pył

Dane                                       Szukane:                                Wzór:

r=3 cm                                    Pk=?                                       Pk=πr2

π≈ 3,14

 

Rozwiązanie:

Pk=3,14*(3 cm*3 cm)=3,14* 9 cm2=28,26 cm2=0,002826 m2

 

c) Obliczenia opadu pyłu na cm

0,209 g----------28,26 cm2

x------------------------------1 cm2

x=(1cm2*0,209 g)/28,26 cm2=0,0074 g

 

d) Obliczenia opadu pyłu na m

x=(1 m2*0,209 g)/0,002826 m2=74 g

 

10. Bartek Arciszewski

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu
10,855 g - 10,525 g = 0,330 g


b) Pole okręgu przez który wpadł pył
Dane:                                      Szukane:                             Wzór:
r=6 cm                                    Pk=?                                       Pk=πr2

π≈ 3,14

 

Rozwiązanie:
Pk= 3,14*(6 cm*6 cm) =3,14 * 36 cm2 = 113,04 cm2 = 0, 011304 m2

 

c) Obliczanie opadu pyłu na cm2

0,330 g ----------113,04 cm2
x ------------------------------ 1 cm2
x=(1 cm2x0,330 g)/113,04 cm2= 0,0029193 g

 

d) Obliczanie opadu pyłu na m2
x=(1 m2x0,330 g)/0, 011404 m2= 29,193 g

 

11. Joanna Klepacka 

a) Różnica masy pojemnika przed i po ważeniu : 

8,350 g -8,036 g =0,314 g

 

b) Pole okręgu przez które wpadał pył 

Dane:                                      Szukane:                                Wzór:

π=3,14                                   Pk=?                                       Pk=πr2

r=4,75 cm

 

Rozwiązanie:

Pk=3,14*(4,75 cm * 4,75 cm)=3,14*22,56 cm2=70,84 cm2=0,007084 m2

 

c) Obliczenia opadu pyłu na cm

0,314 g----------70,84 cm2

x ------------------------------1 cm2

x=(1cm2*0,314 g)/70.84 cm2=0,00443 g

 

d) Obliczenia opadu pyłu na m

x=(1 m2*0,314 g)/0,007084 m2= 44,3 g

 

II. Analiza opadu pyłu

 

Uczestnicy projektu zbadali opad pyłu w 9 punktach na planowanych 11, w różnych częściach Poznania, co obrazuje powyższa mapa, od 03.04 – 04.05.2012 r. W 2 punktach nie odnaleziono wyłożonych pojemników. Opad pyłu w gramach, przedstawiono na cm2 i m2., co obrazuje poniższa tabela:

 

Średni opad pyłu w ciągu miesiąca wyniósł 39,82 g. Najwyższy opad pyłu zanotowano na punkcie pomiarowym nr 1 - 107,218 g, najmniejszy na stanowisku nr 3 – 3,57 g. Wyniki obrazuje poniższy wykres:

 

III. Wnioski:

Stan zanieczyszczeń powietrza w Poznaniu w obserwowanym okresie nie przekraczał dopuszczalnych norm.

Stan zanieczyszczeń powietrza w Poznaniu w obserwowanym okresie nie przekraczał dopuszczalnych norm.

Informujemy, że odnotowana w dniach od 01 stycznia do 30 kwietnia 2012 roku liczba przekroczeń dopuszczalnego poziomu pyłu PM10 w powietrzu, dla czasu uśredniania 24 godziny (przy dopuszczalnej liczbie przekroczeń w ciągu roku - 35), na obszarze województwa wielkopolskiego wynosiła: Poznań, ul. Szymanowskiego – 12, Poznań, ul. Chwiałkowskiego – 40, Poznań, ul. Polanka – 32, Poznań, ul. Dąbrowskiego – 36.

W dniu 12.02.2012 r. na terenie strefy: aglomeracja Poznań w punktach pomiarowych Polanka i Ogród Botaniczny stwierdzono przekroczenia poziomu alarmowego pyłu PM10 uśrednionego dla 24 godzin. Wartość stężenia średniodobowego wyniosła: ul. Polanki 310,9 µg/m3, ul. Dąbrowskiego 231,9 µg/m3, wartość progowa wynosi 200 µg/m3.

Przyczyną tak wysokiego pyłu PM10 była wzmożone spalanie paliwa do celów grzewczych w gospodarstwach domowych oraz natężenie komunikacyjne powodujące zwiększoną emisje pyłu PM10 do powietrza. Niekorzystne warunki meteorologiczne panujące w ostatnich dniach lutego 2012 r., temperatura była w przedziale -150C do -80C, prędkość wiatru 2-4 m/s były przyczyną kumulacji w przyziemnej warstwie atmosfery.

Do grup ludności najbardziej narażonych na drażniące działanie pyłu zawieszonego należą:

1. Osoby z przewlekłymi chorobami układu oddechowego (zwłaszcza astmy oskrzelowej), osoby z niewydolnością układu krążenia i osoby starsze.

2. Osoby wykonujące znaczny wysiłek fizyczny na wolnym powietrzu (np. ciężka praca fizyczna, intensywny trening sportowy).

Środki ostrożności, które powinny być podjęte przez najbardziej narażone grupy ludności to:

1. Unikanie długotrwałego przebywania na otwartej przestrzeni, w szczególności połączonego ze znacznym wysiłkiem fizycznym, zwłaszcza w pobliżu ulic o dużym nasileniu ruchu.

2. Zaleca się, aby osoby z niewydolnością układu krążenia i przewlekłymi chorobami układu oddechowego, mające trudności z oddychaniem, pozostawały w pomieszczeniach, a także ograniczenie korzystania z pojazdów samochodowych w celu zmniejszenia w powietrzu zawartości dwutlenku siarki.


 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 01-07-2012 15:27:42

Depozycja zanieczyszczeń z powietrza na obszarze powiatu poznańskiego w roku 2010


Badania chemizmu opadów atmosferycznych i przeprowadzona na podstawie uzyskanych wyników

ocena depozycji zanieczyszczeń do podłoża wykonywane były w ramach podsystemu monitoringu jakości powietrza od roku 2000. W latach 2000–2004 była to sieć składająca się z 50 posterunków opadowych wraz z pomiarem imisji zanieczyszczeń w powietrzu (NO2 i SO2) metodą pasywnego pobierania prób. Z powodu utrzymującej się  tendencji zmniejszania ilości zanieczyszczeń obecnych w opadach i w związku z tym ze zmniejszonym zagrożeniem dla  środowiska, w latach 2005–2006 liczbę posterunków zredukowano do 17 posterunków opadowych a w roku 2007 sieć uległa dalszemu zmniejszeniu do 6 posterunków. W roku 2008 rozszerzono sieć do 8 posterunków usytuowanych na terenie powiatu poznańskiego.  Bieżące oceny depozycji i dane z ostatnich lat dostarczają informacji umożliwiających  śledzenie zmian globalnych w atmosferze w zakresie kwasotwórczych tlenków azotu i siarki, a także pyłów – jako głównych nośników metali ciężkich oraz dokonywanie lokalnych ocen jakości powietrza w Poznaniu i najbliższej jego okolicy. W niniejszej pracy przedstawiono również przebieg zmian zanieczyszczenia opadów atmosferycznych w latach 1996–2010 na przykładzie posterunku Poznań IMGW i wybranych parametrów zanieczyszczeń. Pod względem chemicznym badania opadów obejmują jak co roku: odczyn, przewodność, siarczany,

azotany, wybrane metale ciężkie (kadm, ołów, miedź, cynk). Stężenie określonego składnika przeliczano na zawartość tego składnika (mg) deponowaną na jednostkę powierzchni (m2).  

Wyniki badań w roku 2010 – depozycje poszczególnych substancji zawartych w opadach – przedsta‐

wiane są dla okresu rocznego, od stycznia do grudnia. Wartości depozycji (mg/m2) dla każdego punktu badawczego ekstrapolowano na obszary sąsiednie uzyskując odpowiednio mapy prawdopodobnego rozkładu zanieczyszczeń deponowanych na terenie powiatu.  

 

Procedury poboru i analizy prób opadów atmosferycznych

Opad atmosferyczny całkowity (opad mokry + sucha sedymentacja) pobierano w cyklu miesięcznym według normy PN‐ 91/C‐04642/02 do pojemnika z polietylenu, umocowanego na stelażu w taki sposób, aby jego górna krawędź  znajdowała się  na wysokości 150 cm ponad poziom terenu.  Średnica pojemnika, czyli powierzchnia zbierania, była jednakowa na wszystkich posterunkach. Pojemnik eksponowano przez okres miesiąca, kilkakrotnie w ciągu doby sprawdzano jego czystość  (wszelkie zanieczyszczenia typu suche liście, ekskrementy ptasie itp. natychmiast usuwano, pojemnik przemywano lub wymieniano na czysty); po każdym opadzie (śnieg po odtajaniu) zlewano wody do 5‐litrowych butelek, przechowywanych w lodówce lub w miejscu chłodnym i zaciemnionym. Po upływie miesiąca, zmierzono całkowitą objętość opadu i przekazano do analizy. Wszystkie wskaźniki oznaczano według odpowiednich Polskich Norm – metale ciężkie metodą atomizacji bezpłomieniowej na spektrofotometrze, aniony na chromatografie jonowym. 

 

Chemizm opadów atmosferycznych w roku 2010

Skład chemiczny opadów atmosferycznych na poszczególnych posterunkach powiatu poznańskiego jest dość podobny. Tak jak należało się spodziewać, zanieczyszczenie opadów jest wyraźnie wyższe na posterunkach usytuowanych na terenie miasta (IMGW, Plewiska, Swarzędz) oraz w Koziegłowach (nawet o 30% w przypadku depozycji siarczanów), niż w gminach wiejskich (Lusówko, Tulce, Buk). Podobnie jest w przypadku związków ołowiu deponowanych z opadem atmosferycznym; wpływ aglomeracji miejskiej jest bardzo wyraźny. Przyczynia się  do tego zarówno usytuowanie stanowisk pomiarowych w stosunku do odległych dużych emitorów zanieczyszczeń, jak i oddziaływanie emitorów lokalnych, emisja zanieczyszczeń  pochodzących z komunikacji oraz oddziaływanie wielu nakładających się  czynników meteorologicznych, w tym natężenia i częstości opadów atmosferycznych, cyrkulacji powietrza, kierunku i prędkości wiatrów w okolicach danego stanowiska.

Stężenie kadmu w wodzie opadowej na większości stanowisk było na granicy oznaczalności spektrofotometru, stąd też wynik depozycji kadmu pominięto w zestawieniach tabelarycznych i graficznych.

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 01-07-2012 15:23:33

Ocena według kryteriów odniesienia do ochrony zdrowia

Dwutlenek siarki.
Roczną ocenę jakości powietrza pod kątem dwutlenku siarki wykonano na podstawie pomiarów automatycznych i manualnych; wykorzystano również metodę analogii do stężeń w innych obszarach. Nie stwierdzono przekroczeń dopuszczalnego poziomu substancji w powietrzu dla pomiarów 24‐godzinnych. Maksymalne stężenia 24‐godzinne wahały się od 10,6 do 68,0 μg/m3.Na żadnym stanowisku pomiarowym nie stwierdzono przekroczeń dopuszczalnego poziomu substancji w powietrzu dla pomiarów 1‐godzinnych. Najwyższe stężenie – 153,1 μg/m3(poziom dopuszczalny –350 μg/m3) odnotowano na stanowisku pomiarowym w Kaliszu.


Dwutlenek azotu.

Roczna ocena jakości powietrza dla dwutlenku azotu została wykonana z uwzględnieniem wyników pomiarów automatycznych i manualnych oraz przy wykorzystaniu metody analogii do stężeń na innych obszarach.
W województwie wielkopolskim nie stwierdzono przekroczeń  dopuszczalnego poziomu substancji w powietrzu dla pomiarów 1‐godzinnych. Również stężenia średnie roczne nie przekroczyły dopuszczalnego poziomu substancji.  
Najwyższe stężenia 1‐godzinne odnotowano:
• w Poznaniu, na stacji przy ul. Dąbrowskiego – 157,6 μg/m3
• w Pile, na stacji przy ul. Kusocińskiego – 124,7 μg/m3
• w Kaliszu, ul. H. Sawickiej – 115,9 μg/m3
Stężenia średnie roczne wahały się od 9,6 do 26,8 μg/m3.

 

 

Pył  PM10.

Ocenę  wykonano na podstawie pomiarów automatycznych i manualnych; wykorzystano również metodę analogii do stężeń w innych obszarach.
Zgodnie z zapisem w Decyzji Komisji Europejskiej (w oparciu o art. 22 Dyrektywy 2008/50/WE) z dnia 11.12.2009 roku w sprawie powiadomienia przez Polskę… o wyłączeniu z obowiązku stosowania wartości dopuszczalnych dla pyłu PM10 w 83 strefach, w których dokonuje się oceny jakości powietrza, na obszarze byłej strefy powiat ostrowski znajduje zastosowanie poziom dopuszczalny powiększony o margines tolerancji, który dla roku 2010 i 2011 wynosi 75 µg/m3 (dla 24 godzin) oraz 48 µg/m3 (dla roku kalendarzowego).  
W roku 2010 w województwie wielkopolskim stwierdzono przekroczenia dopuszczalnego poziomu dla 24 ‐godzinnych stężeń pyłu PM10. Przekroczenia odnotowano w Poznaniu na stacjach przy ulicach: Polanka i Dąbrowskiego.

 

Pył PM2,5.

W rocznej ocenie jakości powietrza dla pyłu PM2,5 klasyfikacja opiera się na jednej wartości kryterialnej – stężeniu  średnim dla roku. Ocenę wykonano na podstawie pomiarów manualnych prowadzonych w Poznaniu i Kaliszu; wykorzystano również  metodę  analogii do wyników z innego obszaru. W województwie wielkopolskim nie stwierdzono przekroczenia dopuszczalnego poziomu powiększonego o margines tolerancji dla pyłu PM2,5. W związku z powyższym, zgodnie z Wytycznymi GIOŚ strefę aglomeracja poznańska zaliczono do klasy A (uzyskane stężenie pyłu 24,7 µg/m3).

Ołów.
Za podstawę  klasyfikacji stref przyjęto pomiary manualne oraz metodę  analogii do wyników z innego obszaru. Otrzymane stężenia  średnie roczne wahały się od 0,01 do 0,05  μg/m3. W ocenie rocznej nie stwierdzono przekroczenia dopuszczalnego poziomu substancji.  
Benzen.
W ocenie rocznej nie stwierdzono przekroczenia dopuszczalnego poziomu substancji. Za podstawę klasyfikacji stref przyjęto pomiary automatyczne i pasywne. Otrzymane stężenia  średnie roczne wahały się od 0,6 do 5,0 μg/m3.

Tlenek węgla.

Za podstawę klasyfikacji stref przyjęto pomiary automatyczne oraz metodę analogii do wyników z innego obszaru lub okresu. Najwyższe stężenie 8‐godzinne kroczące liczone ze stężeń 1‐godzinnych odnotowano w Pile, przy ul. Kusocińskiego, wynosiło
3093,8 μg/m3.
W ocenie rocznej nie stwierdzono przekroczenia dopuszczalnego poziomu substancji.


Arsen, kadm, nikiel i benzo(a)piren – całkowita zawartość w pyle zawieszonym PM10
W rocznej ocenie jakości powietrza klasyfikacja dla metali i benzo(a)pirenu opiera się  na stężeniach średnich rocznych. Za podstawę klasyfikacji stref przyjęto pomiary manualne oraz metodę analogii do wyników z innego obszaru. W roku 2010 wykonano pomiary arsenu, kadmu i niklu w Poznaniu.Na stanowisku pomiarowym metali nie odnotowano przekroczeń ustanowionych poziomów docelowych.


Ozon.
Podstawę klasyfikacji stref stanowi jeden parametr – stężenie 8‐godzinne (dopuszcza się 25 dni przekroczeń poziomu docelowego). Liczba dni z przekroczeniem poziomu docelowego w roku kalendarzowym uśredniana jest w ciągu kolejnych trzech lat.  
W w Poznaniu uśredniona liczba przekroczeń poziomu docelowego wynosiła:  
• przy ul. Dąbrowskiego – 7,7,

 

Wyniki klasyfikacji stref pod kątem ochrony zdrowia

Na podstawie oceny poziomu substancji dokonuje się  klasyfikacji stref, w których dotrzymane lub przekraczane są przewidziane prawem poziomy dopuszczalne, docelowe oraz poziomy celu długoterminowego. Interpretując wyniki klasyfikacji, w szczególności wskazujące na potrzebę opracowania programów ochrony powietrza, należy pamiętać,  że wynik taki nie powinien być utożsamiany ze stanem jakości powietrza na obszarze całej strefy. Klasa C może oznaczać  np. lokalny problem związany z daną  substancją. W przypadku poziomu dopuszczalnego dla ozonu strefę wielkopolską zaklasyfikowano do klasy C, pozostałe strefy do klasy A. Odnosząc otrzymane wyniki do celu długoterminowego dla ozonu (najwyższa wartość stężenia 8‐godzinnego spośród  średnich kroczących w roku kalendarzowym przekracza wartość normatywną  120 μg/m3) strefy zaliczono do klasy D2. Ozon jest zanieczyszczeniem wtórnym powstającym w większych stężeniach przy sprzyjających warunkach meteorologicznych, w atmosferze zawierającej tzw. prekursory ozonu (np.: tlenki azotu, węglowodory). W województwie wielkopolskim pomiary ozonu prowadzone są  przez WIOŚ na stacjach miejskich w Poznaniu i Koninie oraz pozamiejskich w Krzyżówce

i Mścigniewie. Ze względu na przekraczanie poziomów dopuszczalnych stężenia pyłu PM10 wszystkie strefy zaliczono do klasy C. W obrębie poszczególnych stref należy zidentyfikować obszary przekraczania wartości dopuszczalnych. W okresie, do którego odnosi się  przeprowadzana ocena, na stanowiskach pomiarowych pyłu PM10 w sezonie letnim nie odnotowano przekroczeń  dopuszczalnego poziomu substancji. Z przebiegu
rocznej serii pomiarów odczytać można wyraźną sezonową zmienność stężeń pyłu (wyższe w okresie zimnym, niższe w sezonie letnim). Można więc przypuszczać,  że powodem przekroczeń w sezonie grzewczym jest niska emisja z sektora komunalno‐bytowego wpływająca na wyraźne pogorszenie warunków aerosanitarnych w miastach. Duży wpływ na sytuację aerosanitarną miasta ma również jego położenie geograficzne, rodzaj i charakter zabudowy miejskiej, jej lokalizacja oraz możliwość przewietrzania obszaru miasta. W przypadku ocenianego po raz pierwszy pyłu PM2,5 strefę aglomeracja poznańska zaliczono do klasy A, natomiast strefę miasto Kalisz i strefę wielkopolską zaliczono do klasy B.
W roku 2010 stwierdzono również przekroczenia poziomu docelowego dla benzo(a)pirenu; oceniane strefy zaliczono do klasy C, dla której przygotowuje się program naprawczy mający na celu osiągnięcie poziomu docelowego substancji w powietrzu tam, gdzie jest to możliwe technicznie i uzasadnione ekonomicznie.


 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 01-07-2012 15:24:06

Ocena według kryteriów odniesienia do ochrony roślin

Ozon. Wskaźnikiem jakości powietrza dla ozonu jest parametr AOT40 obliczany ze stężeń 1 godzinnych jako suma różnic pomiędzy stężeniem średnim jednogodzinnym wyrażonym w μg/m3 a wartością 80 μg/m3, dla każdej godziny w ciągu doby pomiędzy godziną 800 a 2000, dla której stężenie jest większe niż 80 μg/m3. Wartość docelową uznaje się za dotrzymaną, jeżeli nie przekracza jej średnia obliczona z sumy stężeń z okresów wegetacyjnych w pięciu kolejnych latach. W przypadku braku danych pomiarowych z pięciu lat dotrzymanie tej wartości sprawdza się na podstawie danych pomiarowych z co najmniej trzech lat. Na terenie
województwa wielkopolskiego za podstawę oceny przyjęto pomiary automatyczne. Dane uśrednione dla stacji pomiarowych w Krzyżówce i Mścigniewie z lat 2006−2010 wynosiły odpowiednio: 21101,3 μg/m3×h i 15148,5 μg/m3×h. Porównując otrzymane wartości z poziomem docelowym stwierdzamy, że na stacji w Krzyżówce odnotowano przekroczenie. Na obu stacjach przekroczony jest poziom celu długoterminowego (6000 μg/m3×h).


Dwutlenek siarki i tlenki azotu. Strefę wielkopolską sklasyfikowano na podstawie wyników pomiarów pasywnych i automatycznych prowadzonych w stałych punktach pomiarowych.
Średnie roczne stężenia dwutlenku siarki wahały się od 2,7 μg/m3 do 10,3 μg/m3. Natomiast średnie roczne stężenia tlenków azotu wynosiły od 8,5 do 26,8 μg/m3. W województwie nie odnotowano przekroczeń dopuszczalnego poziomu wymienionych substancji.



Fot. Próbnik metody pasywnej

Na obszarze województwa wielkopolskiego na terenach pozamiejskich prowadzone są metodą pasywną pomiary dwutlenku siarki i tlenków azotu (przeliczanych na dwutlenek azotu) (rys.2.21). W przeciwieństwie do innych metod pomiarowych pasywna metoda poboru prób powietrza nie wymaga wymuszonego przepływu przez układ pomiarowy, a więc i zasilania w energię elektryczną. Substancje przedostają się do próbnika pasywnego (w procesie dyfuzji i permeacji), gdzie zostają zatrzymane za pomocą czynnika absorbującego. Ilość zaabsorbowanej substancji zależy od jej stężenia w powietrzu i czasu ekspozycji. W Wielkopolsce próbniki po upływie jednego miesiąca ekspozycji poddawane są analizie przy wykorzystaniu chromatografii jonowej. W wynikach podaje się uśrednioną wartość stężenia dla całkowitego czasu ekspozycji.
Ze względu na stosunkowo niskie koszty metody, prostą obsługę, jak również możliwość tworzenia rozległych sieci pomiarowych oraz wystarczająco szybkie otrzymywanie wyników, metoda ta jest dość często stosowana w celu uzyskania informacji wskaźnikowej dotyczącej jakości powietrza na danym obszarze. W województwie wielkopolskim od wielu lat w każdym powiecie zlokalizowane jest jedno stanowisko pomiarowe służące do oceny stężeń SO2 i NO2; otrzymane wyniki wspomagają oceny wykonywane pod kątem ochrony roślin. Zwykle w Raportach prezentowany był przebieg zmiany stężeń substancji w rocznym cyklu pomiarowym lub zmienność na przestrzeni lat na wybranych stanowiskach pomiarowych. W tym roku dzięki
współpracy z Uniwersytetem Przyrodniczym w Poznaniu można zaprezentować nie tylko zmiany stężeń ocenianych substancji w cyklu rocznym, ale również dokonać próby korelacji tych wartości z przebiegiem temperatury powietrza atmosferycznego. Taką korelację zwyczajowo prezentowano dla pomiarów wykonywanych na stacjach automatycznych.

Analizując wykresy 2.22–2.27, na których przedstawiono roczny przebieg stężeń zanieczyszczeń w punktach zaznaczonych na rys. 2.21 kolorem zielonym, zauważyć można prawidłowość stwierdzaną już wcześniej, a prezentowaną na podstawie wyników z pomiarów automatycznych, polegającą na wyraźnej sezonowości stężeń dwutlenku siarki. Uzyskiwane stężenia są wyraźnie skorelowane z temperaturą powietrza i są znacznie wyższe w sezonie zimnym. Tak wyraźnej zmienności sezonowej nie wykazują stężenia dwutlenku azotu, choć w sezonie zimnym są znacząco wyższe od stężeń odnotowywanych w sezonie ciepłym.
Ponieważ próbniki pasywne zlokalizowane są na terenach pozamiejskich, rolniczych, a więc w mniejszym stopniu obciążonych emisją zanieczyszczeń, wyraźnie pokazują problem dotyczący obszaru województwa związany ze spalaniem paliw stałych. Podkreślić jednak należy, że wyznaczone prawem normy jakości powietrza (dotyczące dwutlenku siarki i dwutlenku azotu) nie są na tych obszarach przekraczane. Wykresy potwierdzają również wyższe sumy miesięczne opadu atmosferycznego w miesiącach ciepłych. Opady atmosferyczne przyczyniają się do usuwania zanieczyszczeń z powietrza atmosferycznego. Jednak zanieczyszczenia wymywane z atmosfery przedostają się do gleby i wód wpływając na ich jakość.












Wyniki klasyfikacji w oparciu o kryteria określone dla ochrony roślin
Rezultatem końcowym oceny stref pod kątem ochrony roślin, podobnie jak pod kątem ochrony zdrowia,
jest określenie klas wynikowych dla poszczególnych zanieczyszczeń w danej strefie.
W efekcie oceny przeprowadzonej dla 2010 roku:
• dla ozonu strefie wielkopolskiej przypisano klasę C;
• dla dwutlenku siarki i tlenków azotu strefę wielkopolską zaliczono do klasy A.





Działania naprawcze i zapobiegawcze
O jakości powietrza decyduje wielkość i przestrzenny rozkład emisji ze wszystkich źródeł z uwzględnieniem przepływów transgranicznych i przemian fizykochemicznych zachodzących w atmosferze. Na terenie województwa wielkopolskiego głównym problemem jest jakość powietrza w miastach. Jednak nie tylko na ich terenie podejmowane są działania w celu poprawy stanu jakości powietrza. Podstawowym celem podejmowanych działań w zakresie ochrony powietrza jest osiągnięcie takiego jego stanu, który będzie spełniał wymagania prawne w zakresie jakości powietrza i norm emisyjnych, a tym samym nie będzie zagrażał
zdrowiu ludzi i środowisku. Jednym z zadań jest realizacja zapisów zawartych w Programach Ochrony Powietrza przygotowanych w związku z przekroczeniami stężeń 24‐godzinnych pyłu PM10. Zapisy zawierają szereg wskazówek, dzięki realizacji których można osiągnąć i nie przekraczać wymaganego prawem poziomu
dopuszczalnego, są to np.:
• termomodernizacja budynków,
• korzystanie z ekologicznych nośników energii, w tym odnawialnych źródeł energii,
• podłączanie obiektów do scentralizowanych źródeł ciepła,
• modernizacja układów technologicznych ciepłowni i elektrociepłowni oraz instalowanie urządzeń do redukcji zanieczyszczeń powstałych w procesie spalania,
• rozwój infrastruktury, poprawa stanu technicznego dróg, utrzymanie czystości nawierzchni ulic, zmniejszanie wielkości emisji, m.in. poprzez zmiany organizacji ruchu na terenach miejskich, zwiększanie płynności ruchu samochodowego, transport zbiorowy, kolej.

Przykładem wykonanych w 2010 roku termomodernizacji budynków na terenie województwa wielkopolskiego są prace wykonane w budynkach Szkoły Podstawowej w Kicinie, Szkoły Podstawowej nr 1 w Puszczykowie, Zespołu Szkół Publicznych w Czerniejewie, Szkoły Podstawowej Nr 1 w Trzemesznie, Gimnazjum nr 20 w Poznaniu, komunalnych budynkach mieszkalnych w Poznaniu przy ul. Głogowskiej, Słowackiego, Wawrzyniaka, budynkach komunalnych mieszczących Niepubliczne Zakłady Opieki Zdrowotnej, budynki Urzędu Gminy w Rokietnicy, Urzędu Miasta i Gminy w Czerniejewie czy termomodernizacja z zainstalowaniem kolektorów słonecznych na obiektach Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Międzychodzie, również montaż kolektorów słonecznych na budynku Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Szamotułach. Przeprowadzono także wymianę źródła ciepła wraz termomodernizacją budynku Zespołu Szkół Publicznych w Żydowie, wymieniono kotłownię węglową na gazową w Przedszkolu nr 1 w Szamotułach i Komisariacie Policji w Mosinie. Prowadzone są dalsze prace na składowisku miejskim w Suchym Lesie w kierunku wykorzystania energii cieplnej i zakupu zespołów prądotwórczych. Znaczącą rolę przypisano także edukacji ekologicznej społeczeństwa.


 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 01-07-2012 15:24:33

Jakość powietrza atmosferycznego

Ocenę jakości powietrza za rok 2010 przeprowadzono z uwzględnieniem kryteriów ustanowionych ze
względu na ochronę zdrowia ludzi oraz ze względu na ochronę roślin.
Prezentowaną ocenę wykonano w odniesieniu do nowego układu stref i zmienionych poziomów substancji,
w oparciu o następujące akty prawne:
• ustawę – Prawo ochrony środowiska (Dz.U.08.25.150 z późniejszymi zmianami),
• rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 03 marca 2008 r. w sprawie poziomów niektórych substancji
w powietrzu /Dz.U.08.47.281/.
Nowy podział kraju na strefy jest zgodny z zapisami założeń do projektu oraz projekcie ustawy o zmianie
ustawy Prawo ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw (z dnia 11 stycznia 2011 roku), stanowiącej
transpozycję Dyrektywy 2008/50/WE do prawa polskiego. Według nowego podziału strefę stanowi:
– aglomeracja o liczbie mieszkańców powyżej 250 tysięcy,
– miasto o liczbie mieszkańców powyżej 100 tysięcy,
– pozostały obszar województwa.
W ocenie za rok 2010 zgodnie z Wytycznymi do rocznej oceny jakości powietrza w strefach wykonywanej
według zasad określonych w art. 89 ustawy ‐ Prawo ochrony środowiska z uwzględnieniem wymogów
dyrektywy 2008/50/WE i dyrektywy 2004/107/WE, przygotowanymi przez Główny Inspektorat Ochrony
Środowiska, po raz pierwszy uwzględniono pył PM2,5.
Celem corocznej oceny jest uzyskanie informacji o stężeniach zanieczyszczeń w zakresie umożliwiającym:
1. dokonanie klasyfikacji stref, w celu uzyskania danych niezbędnych do podjęcia decyzji o potrzebie działań
na rzecz poprawy jakości powietrza w strefie (opracowanie programów ochrony powietrza);
2. wskazanie prawdopodobnych przyczyn występowania ponadnormatywnych stężeń zanieczyszczeń
w określonych rejonach;
3. wskazanie potrzeb w zakresie wzmocnienia istniejącego systemu monitoringu i oceny.
Ocena pod kątem ochrony zdrowia obejmuje: dwutlenek azotu NO2, dwutlenek siarki SO2, benzen C6H6,
ołów Pb, arsen As, nikiel Ni, kadm Cd, benzo(a)piren B(a)P, pył PM10, ozon O3, tlenek węgla CO.
W ocenie pod kątem ochrony roślin uwzględnia się: dwutlenek siarki SO
2, tlenki azotu NO, ozon O3.
Dla wszystkich wymienionych zanieczyszczeń obowiązuje ten sam podział kraju na strefy.
Podstawę klasyfikacji stref w oparciu o wyniki rocznej oceny jakości powietrza stanowią:
– dopuszczalny poziom substancji w powietrzu,
– dopuszczalny poziom substancji w powietrzu powiększony o margines tolerancji,
– poziom docelowy,
– poziom celu długoterminowego.
Wynikiem oceny, jest zaliczenie strefy do jednej z poniższych klas:
• klasy A – jeżeli stężenia zanieczyszczeń na terenie strefy nie przekraczają odpowiednio poziomów dopuszczalnych,
poziomów docelowych, poziomów celów długoterminowych;
• klasy B – jeżeli stężenia zanieczyszczeń na terenie strefy przekraczają poziomy dopuszczalne, lecz nie
przekraczają poziomów dopuszczalnych powiększonych o margines tolerancji;
• klasy C – jeżeli stężenia zanieczyszczeń na terenie strefy przekraczają poziomy dopuszczalne powiększone
o margines tolerancji, w przypadku gdy margines tolerancji nie jest określony – poziomy dopuszczalne,
poziomy docelowe, poziomy celów długoterminowych.
Zaliczenie strefy do określonej klasy zależy od stężeń zanieczyszczeń występujących na jej obszarze i wiąże
się z wymaganiami dotyczącymi działań na rzecz poprawy lub utrzymania jakości powietrza.
Wartości kryterialne oceny wykonywanej dla roku 2010 zamieszczono w tabelach 2.5−2.7.
Nie dokonano jeszcze transpozycji przepisów prawa UE dotyczących pyłu PM2,5 zawartych w Dyrektywie
2008/50/WE do prawa krajowego. Zgodnie z Dyrektywą 2008/50/WE do 1 stycznia 2010 roku obowiązywał
poziom docelowy dla stężeń pyłu PM2,5 wynoszący 25 μg/m3 dla stężeń średnich rocznych.

 


 

źródło:

Raport o stanie środowiska w Wielkopolsce w roku 2010.
Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Poznaniu ISSN 1689-5371


 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 01-07-2012 15:25:55

Jakość powietrza w latach 2000-2009

Oceny stanu jakości powietrza na obszarze w którym zamieszkuje duża liczba osób dokonywane są w oparciu o wyniki pomiarów. Pomiary uzyskuje się z badań prowadzonych na stacjach monitoringu, za pomocą mierników automatycznych i metod manualnych. Wyniki badań odnoszone są do określonych prawem poziomów zanieczyszczenia powietrza. Przy interpretacji jakości powietrza wykorzystywane są również podstawowe parametry meteorologiczne mające wpływ na rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń oraz zawartość chemiczną opadów atmosferycznych.

1. Wyniki pomiarów prowadzonych w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska

 

Dwutlenek siarki
    Dwutlenek siarki należy do zanieczyszczeń podstawowych. Powstaje przede wszystkim w wyniku spalania paliw zawierających siarkę. Jest zanieczyszczeniem którego stężenie w miesiącach zimowych jest większe niż w miesiącach letnich. Na terenie miasta początkowo prowadzono pomiar manualny dwutlenku siarki. Od roku 2002 wprowadzono, oprócz 24-godzinnego okresu uśredniania wyników pomiarów , okres 1-godzinny. Dla obu okresów uśredniania wyznaczono poziomy dopuszczalne częstości ich przekraczania w roku kalendarzowym.
Wykresy 6.2 i 6.3 przedstawiają wyniki pomiarów automatycznych z czasem uśredniania dla 1 godziny i 24 godzin. Stężenia osiągane w latach 2005-2009 nie przekraczały wyznaczonych
prawem poziomów dopuszczalnych wynoszących odpowiednio 350μ/m3 i 125μ/m3. Dla dwutlenku siarki wprowadzono dopuszczalną część przekraczania poziomu dopuszalnego w roku kalendarzowym. Wynosi ona:
- 24(dla okresu równego jednej godzinie)
-3(dla 24 godzin)#
Wprowadzono także alarmowy poziom substancji w powietrzu wynoszący 500μ/m3(dla czasu uśredniania jedno-godzinnego).
Wykres 6.2 sporządzony został w oparciu o maksymalne stężenia 1-godzinne uzyskane na stacjach pomiarów automatycznych. Jedynie w roku 2006 stwierdzono podwyższone stężenia, co mogło być spowodowane bardzo niskimi temperaturami w miesiącach zimowych i długim okresem grzewczym. Stężenia otrzymywane w wyniku pomiarów w Poznaniu są w zasadzie niskimi stężeniami, również od chwili rozpoczęcia pomiarów automatycznych nie osiągnięto i nie przekroczono poziomu alarmowego. Analiza wyników stężeń dwutlenku siarki w latach 2005-2009 wykazuje brak przekroczeń poziomów dopuszczalnych wyznaczonych prawem, co w omawianym okresie pozwalało zakwalifikować strefę aglomeracja poznańska do klasy A, w której należy utrzymać jakość powietrza na obecnym poziomie i nie podejmować działań prowadzących do pogorszenia jego stanu.


Podobnie jak dla dwutlenku siarki, w roku 2006 odnotowano podwyższone stężenia 1-godzinne i średnie dla roku. Rok 2006 charakteryzował się niekorzystnymi warunkami meteorologicznymi, co wiązało się ze zwiększoną emisją z procesów spalania paliw w celach grzewczych. W omawianym roku pomiar stężeń jednogodzinnych przy ulicy Dąbrowskiego wykazał przekroczenia poziomu dopuszczalnego - odnotowano wartości 227 i 217 μg/m3. Pozostałe wyniki serii pomiarowej nie przekroczyły stężenia 200 μg/m3. Zgodnie z zapisami prawa możliwe jest przekroczenie poziomu dopuszczalnego w roku kalendarzowym 18 razy. Na podstawie takiego zapisu stwierdzono dotrzymanie warunków ustanowionych dla poziomu dopuszczalnego i zaliczono strefę do klasy A. Ana­logiczna sytuacja miała miejsce w roku 2009, w którym również przy ulicy Dąbrowskiego otrzy­mano stężenie 203,6 μg/m3 - pozostałe wyniki w serii pomiarowej nie przekroczyły stężenia 200 μg/m3. W związku z powyższym strefę ponownie zaliczono do klasy A, w której stan jakości powietrza nie powi­nien ulegać pogorszeniu. Według danych GIOŚ [GIOŚ, 2009] z analizy trendów stężeń dwutlenku azotu od roku 2001 na większości stanowisk pomiarowych w Polsce następuje wzrost stężeń, co zdaniem autorów związane jest z rosnącą liczbą pojazdów, które stanowią jedno z głównych źródeł emisji tego zanieczyszcze­nia. W Poznaniu nie jest to tak wyraźne zjawisko. Analizując dane średnie dla roku obserwujemy raczej utrzymywanie się stężeń na zbliżonym poziomie, stanowiącym około 60-70% poziomu dopuszczalnego dla roku (analiza dotyczy tylko wyników pomiarów automatycznych).
Pył PM 10

Pył zawieszony jest zanieczyszczeniem, które powstaje w wyniku spalania paliwa związanego z ogrze­waniem budynków, pracą zakładów przemysłowych, ciepłowni, elektrowni oraz funkcjonowaniem transpor­tu. Do roku 2005 na terenie miasta Państw owa Inspekcja Sanitarna prowadziła pomiary pyłu zawieszonego bez separacji frakcji - BS. Obecnie na terenie Poznania badany jest pył zawieszony PM 10 o średnicy aero­dynamicznej ziaren pyłu do 10 μg. Do końca 2009 roku pomiar manualny wykonywany był przez Pań­stwową Inspekcje Sanitarną na dwóch stanowiskach: przy ulicy 28 czerwca 1956 r. oraz przy ulicy Szymanowskiego. Od roku 2010 wszystkie pomiary prowadzi Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowi­ska. Na stanowiskach przy ulicy Polanka i Dąbrowskiego, obsługiwanych przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska, prowadzony jest pomiar automatyczny, a wyniki zamieszczane są na stronie interne­towej. W roku 2009 na stanowisku przy ulicy Polanka rozpoczęto pomiar automatyczny frakcji pyłu o śred­nicy do 2.5 μg (PM2.5). W roku 2010, na tej samej, stacji, WIOŚ rozpocznie również pomiary manualne pyłu PM2.5. Pyl PM2.5 jest mieszaniną bardzo małych cząstek stałych i ciekłych złożoną zarówno ze związ­ków organicznych jak i nieorganicznych (np. węglowodory , związki krzemu, aluminium, żelazo, metale śladowe, siarczany, azotany oraz związki amonowe).

Skład pyłu zawieszonego zmienia się wraz z pochodzeniem, porą roku i warunkami pogodowymi. Cząstki pyłu drobnego i bardzo drobnego pochodzą z emisji bezpośredniej - głównie ze źródeł komunalno- bytowych - lub też powstają w atmosferze w wyniku reakcji między substancjami w atmosferze. Prekurso­rami tych ostatnich (tzw . wtórnych aerozoli) są przede wszystkim: dwutlenek siarki, tlenki azotu, węglowo­dory (niemetanowe lotne związki organiczne - NMLZO) i amoniak [GIOŚ. 2010].

Uzyskane stężenia pyłu PM 10 odnosi się do norm opublikowanych w rozporządzeniu Ministra Środo­wiska z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. Nr 47, poz. 281). Wartości dopuszczalne ustanowione są dla następujących okresów uśredniania:

• 24 godzin - poziom dopuszczalny pyłu PM 10 w powietrzu wynosi 50 μg/m3, a dopuszczalna częstość przekraczania poziomu dopuszczalnego w roku kalendarzowym wynosi 35 razy,

• rok kalendarzowy - poziom dopuszczalny pyłu PM 10 w powietrzu wynosi 40 μg/m3.

Stężenia 24-godzinne  pyłu PM10 są problemem wielu miast w Polsce. Również stężenie z terenu Poznania przekraczają wymagane prawem normy. Jednak podkreślić należy, że w Poznaniu nie stwierdzono na przestrzeni lat przekroczeń poziomu dopuszczanego dla roku (tabela 6.1). Przekroczenia poziomu dopuszczalnego dla doby głownie odnotowywane są  w sezonie zimowym (rysunki 6.6, 6.7 i 6.8). Z tego powodu za najczęstszą ich przyczyną podaję się emisja pyłu z sektora komunalno-bytowego, wskazując na emisje z indywidualnego ogrzewania budynków oraz transport. Podobnie jak dla SO2  NO2 najwyższe stężenia średnie roczne odnotowano na terenie całej Polski w roku 2006 [GIOŚ, 2009). Wysokie stężenia w tym roku należy łączyć z wystąpieniem w sezonie zimowym bardzo niekorzystnych warunków meteorologicznych. Jak wynika z danych meteorologicznych , występowanie w “okresie zimowym”  układów wyżowych charakteryzujących się bardzo niskimi temperaturami, którym towarzyszą długie okresy cisz i zjawisko inwersji, w znaczących sposób przyczynia się występowanie podwyższonych stężeni pyłu.
       Dla pyłu PM10 w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (DZ. U. NR 47, poz. 281) wyznaczono również alarmowy pozom substancji w powietrzu ustalając wartość progową informowania społeczeństwa o ryzyku wystąpienia niekorzystnych skutków zdrowotnych na 200μg/m3 występujących przez trzy kolejne doby. Na terenie Poznania w latach 2005-2009 nie stwierdzono takich przekroczeń.
       Z powodu przekroczeń  stężeń 24-godzinnych pyłu PM10 dla Poznania został przygotowany program naprawczy. Realizacja działań zawartych w tym programie powinna doprowadzić do utrzymania właściwych stężeń , nie przekraczających  wymaganych prawem poziomów dopuszczalnych. Jak już wspomniano we wcześniejszych publikacji na terenie miasta już w latach 90. prowadzono szereg działań i iwestycyjnych mających  poprawić stan powietrza na tym obszarze. Uzyskano dobre rezultaty w zakresie dotyczącym stężeń dwutlenku siarki i dwutlenku azotu, problemem pozostały jedynie stężenia dobowe pyłu PM10. W tabeli 6.1 i na rysunkach 6.9. i 6.10. zestawiono stężenia pyłu wraz z liczbą przekroczeń w latach 2005-2009. Z analizy danych widać, że każdego roku, na wszystkich stanowiskach pomiarowych  przekroczone są poziomy dopuszczalne. Wyraźna jest również korelacja między obniżaniem się temperatury powietrza a wzrost liczby przekroczeń poziomu dopuszsczalnego ustanowionego dla 24 godzin (wykres 6.6; 6.7 i 6.8)
Tabela 6.1. Wyniki pomiarów pyłu PM10 w latach 2005-2009
Przekroczenie wartości dopuszczalnej


   

Rys.6.9. Liczba przekroczeń poziomu dopuszczalnego pyłu PM10 dla doby w latach 2005-2009

         
           Rys. 6.10. Średnie stężenie pyłu PM10 dla roku w latach 2005-2009



Rys. 6.11. Średnie stężenie pyłu PM10 dla roku na stacjach pomiarowych w latach 2005-2009
Ołów
       Za główne źródła zanieczyszczeń powietrza ołowiem uważa się komunikację i spalanie paliw w produkcji energii. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. Nr 47, poz. 281) stężenie ołowiu oznacza się jako całkowitą zawartość pierwiastka w pyle zawieszonym PM10. Poziom dopuszczalny ustanowiono pod kątem ochrony zdrowia wynosi 0,5μg/m3 i jest stężeniem średnim dla roku.
       W Poznaniu pomiary ołowiu wykonywano na dwóch stanowiskach - przy ulicy Szymanowskiego i 28 czerwca 1956r. obsługiwanych przez WSSE. Na żadnym stanowisku w okresie od 2008-2009 roku nie stwierdzono przekroczeń wymaganego prawem poziomu dopuszczalnego. Z tego powodu strefie - aglomeracja poznańska była zaliczana w ocenach rocznych do klasy A.
Arsen
       Występujący w środowisku arsen pochodzi z naturalnych źródeł w przyrodzie (np.: erupcje wulkanów) oraz ze źródeł antropogenicznych wśród, których wymienia się : uboczną emisję w wyniku procesów wydobycia i hutnictwa rud metali nieżelaznych, spalanie paliw kopalnianych, głownie węgla brunatnego i kamiennego, przemysł chemiczny.
       Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska  z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (DZ. U. Nr 47, poz.281) stężenia arsenu oznacza się jako całkowitą zawartość pierwiastka w pyle zawiesinowym  PM10. Poziom docelowy ustanowiony pod kątem ochrony zdrowia wynosi 6ng/m3 i jest stężeniem średnim dla roku. W Poznaniu na żadnym stanowisku nie prowadzono badań arsenu.
Kadm
       Kadm może być uwalniany w wyniku spalania paliw (węgiel, oleje) lub emitowany z hut ołowiu, cynku lub miedzi. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia  03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (DZ. U. Nr 47, poz.281) stężenia kadmu oznacza się jako całkowitą zawartość pierwiastka w pyle zawiesinowym PM10. Poziom docelowy ustawiony pod kątem ochrony zdrowia wynosi 5ng/m3 i jest stężeniem średnim dla roku. W Poznaniu pomiary kadmu wykonywano na dwóch stanowiskach - przy ulicy Szymanowskiego i 28 czerwca 1956 r. obsługiwanych przez WSSE. Na żadnym stanowisku  w okresie 2008-2009 roku nie stwierdzono przekroczeń wymaganego prawem poziomu docelowego. Z tego strefa - aglomeracja poznańska była zaliczana w ocenach rocznych do klasy A.  
Nikiel
       W środowisku nikiel pochodzi ze źródeł naturalnych, występuje w pokładach węgli, ropie naftowej, jego związki powstają w procesach wietrzenia skał. Działalność człowieka jest również źródłem emisji niklu do atmosfery, zwłaszcza w wyniku spalania paliw stałych i płynnych. Jego źródłem może być także przemysł chemiczny, elektrochemiczny, hutniczy, stosowany jest przy wyrobie tworzyw sztucznych, farb i lakierów, czy do galwanicznego pokrywania metali.
       Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. Nr 47, poz.281) stężenie kadmu oznacza się jako całkowitą zawartość pierwiastka w pyle zawieszonym PM10. Poziom docelowy ustanowiono pod kątem ochrony zdrowia wynosi 20ng/m3 i jest stężeniem średnim dla roku. W Poznaniu pomiary niklu wykonywano na dwóch stanowiskach - przy ulicy Szymanowskiego i 28 czerwca 1956r. obsługiwanych przez WSSE. Na żadnym stanowisku w okresie 2008-2009 roku nie stwierdzono przekroczeń wymaganego prawem poziomu docelowego. W wyniku powyższego strefa - aglomeracja poznańska była zaliczana w ocenach rocznych do klasy A.
Tabela 6.2. Stężenia metali oznaczanych w pyle PM10 w latach 2008-2009 /wg WIOŚ/
Benzo(a)piren
       Benzo(a)piren jest związkiem zaliczany jest wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA) stanowiących grupę związków zawierających od dwóch do kilkunastu pierścieni aromatycznych w cząsteczce. Badania potwierdzają, że obecność jednego ze związków z grupy WWA w próbie wskazuje na obecność innych związków z tej grupy. Najlepiej poznanym węglowodorem z grupy WWA jest Benzo(a)pirenB(a)P, które ze względu na siłę  działania rakotwórczego oraz powszechność występowania w środowisku uznano za wskaźnik całej grupy WWA.
       Wielopierścieniowce węglowodory aromatyczne, występujące w środowisku człowieka, pochodzą głownie ze źródeł antropogenicznych. WWA powstają jako produkty uboczne w wielu procesach chemicznych  związanych z silnymi ogrzewaniem lub niecałkowitym spalaniem związków organicznych. Źródłem emisji WWA może być również spalanie odpadów, pożary lasów, spaliny pojazdów mechanicznych, palenie tytoniu [Smolik].
       Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. Nr 47, poz.281) stężenie benzo(a)pirenu oznacza się jako całkowitą zawartość pierwiastka w pyle zawieszonym PM10. Poziom docelowy ustanowiono pod kątem ochrony zdrowia wynos1ng/m3 i jest stężeniem średnim dla roku. W Poznaniu pomiary  wykonywano przy ulicy 28 czerwca 1956r. W roku 2009 stwierdzono przekroczenia poziomu docelowego otrzymując stężenie 1,14ng/m3. Poziom docelowy dla benzo(a)pirenu zawartego w pyle PM10został wprowadzony do obowiązującego w Polsce prawa (zgodnego z przyjętym w krajach UE) w 2008 roku. Ponieważ B(a)P powstaje w procesach spalania paliw w celach grzewczych, w szczególności w paleniskach sektora komunalno- bytowego - jest więc zanieczyszczeniem powierzchnie obecnym na terenie zamieszkałych. Jego stężenia w okresie zimowym są znacznie wyższe niż w sezonie ciepłym. Z drugiej strony, poziom docelowy określony dla stężenia B(a)P w powietrzu jest wartością niezwykle rygorystyczną i jest przekraczany na zdecydowanej większości stanowisk pomiarowych w Polsce.
       Z powodu przekroczenia w roku 2009 poziomu docelowego, aglomeracji poznańskiej dla tego parametru przypisano klasę C.
Benzen
       Benzen jest ograniczonym związkiem  chemicznym i jednocześnie najprostszym węglowodorem aromatycznym. Jest substancją otrzymywaną w czasie przeróbki węgla  kamiennego i ropy naftowej. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska  z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. Nr 47, poz. 281) poziom dopuszczalny dla benzenu ustawiony pod kątem ochronny zdrowia wynosi 5μg/m3 i jest stężeniem średnim dla roku. W Poznaniu pomiary benzenu prowadzono metodą pasywną na dwóch stanowiskach - przy ulicy Szymanowskiego i Dąbrowskiego. Prowadzono również pomiary nad rondem Kaponiera, a w chwili uruchomienia stacji pomiarów automatycznych przy ulicy Dąbrowskiego rozpoczęto także pomiar automatyczny benzenu. Na wymienionych stanowiskach w okresie od 2005-2009 roku nie stwierdzono przekroczeń wymaganego prawem poziomu dopuszczalnego. Z tego powodu strefa - aglomeracja poznańska była zaliczana w ocenach rocznych do klasy A.

Rys. 6.12. Stężenia benzenu mierzone metodą pasywną i automatyczną w latach 2005-2009 /wg WIOŚ/  

Z analizy wyników widać wyraźną różnice w wartościach otrzymanych w wyniku pomiarów pasywnych i automatycznych. Pomiary pasywne traktowane są jako pomiary wskaźnikowe, dlatego opieramy się głównie na wynikach pomiarów automatycznych.

Tabela 6.3. Stężenia benzenu na stanowiskach w Poznaniu mierzone metodą pasywną i automatyczną w latach 2005-2009 /wg WIOŚ/



Tlenek Węgla
        Tlenek węgla jest gazem lżejszym od powietrza, bezbarwnym, bezwonnym, bez smaku. W środowisku powstaje w wyniku niektórych procesów biologicznych oraz w wyniku niecałkowitego spalania substancji zawierających węgiel. Stężenia tlenku węgla w miastach powiązane są warunkami meteorologicznymi, natężeniem ruchu samochodowego, ulegaj zmianie w ciągu doby. W Poznaniu tlenek węgla mierzony jest na dwóch stanowiskach pomiarowych przy ulicy Polanka i Dąbrowskiego. Poziom dopuszczalny dla tlenku węgla wynosi 10000μg/m3 i jest maksymalną średnią ośmiogodzinną, spośród średnich kroczących, obliczanych co godzinę z ośmiu średnich jednogodzinnych w ciągu doby. Każdą tak obliczoną średnią 8-godzinną przypisuje się dobie, w której się ona kończy, pierwszym okresem obliczeniowym dla każdej doby jest okres od godziny 1700  dnia poprzedniego do godziny 0100 danego dnia; ostatnim okresem obliczeniowym dla każdej doby jest okres od godzinny 1600 do 2400 tego dnia czasu środkowoeuropejskiego. Pomiary na obu stanowiskach nie przekraczają poziomu dopuszczalnego Otrzymywane stężenia wahały się od 2070μg/m3  w roku 2005 do 7630μg/m3 w roku 2008. W roku 2009 odnotowano przy ul.Dąbrowskiego maksymalna średnia ośmiogodzinna wynosiła 5226,25μg/m3.  W związku z brakiem przekroczeń poziomu dopuszczalnego strefę - aglomeracja poznańska zaliczono w ocenach rocznych do klasy A.
       Tlenek węgla jest substancją, której stężenia mierzone są na stacjach pomiarowych w Polsce nie przekraczają normowanego poziomu, często go nawet nie osiągają, dochodzą do około 80% poziomu dopuszczalnego.

Ozon
       Ozon jest zanieczyszczeniem wtórnym powstającym w troposferze w wyniku działalności człowieka i złożonego zespołu reakcji fototechnicznych. Ozon przenoszony jest na duże odległości, a jego maksymalne stężenia występują po stronie zawietrznej obszaru emisji prekursorów ozonu (tlenków azotu i węglowodorów) w odległościach dla których czas przemieszczania się mas powietrza jest wystarczający by mogły wzrosnąć stężenia. Stężenia ozonu nad obszarem Polski w dużej mierze zależą również od stężeń w masach powietrza napływających na teren kraju głownie z południowej i południowo-zachodniej Europy [GIOŚ, 2010]
       Podstawą klasyfikacji strefy w rocznej ocenie jakości powietrza stanowi maksymalne stężenie 8-godzinne.Poziom docelowy wynosi 120μg/m3, a dopuszczalna częstość jego przekraczania to 25 dni w roku kalendarzowym  uśredniona w ciągu trzech lat. Jeżeli brak jest wyników pomiarów z trzech lat, podstawę klasyfikacji mogą stanowić wyniki z dwóch lat lub jednego roku. Dla ozonu zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu ( Dz. U. Nr 47, poz.281) obowiązuje również poziom alarmowy. Alarmowy poziom ozonu w powietrzu wynosi 240μg/m3 przy 1-godzinnym czasie uśredniania wyników, ale wartość progowa informowania społeczeństw o ryzyku przy wystąpienia poziomów alarmowych wynosi 180μg/m3.. W Poznaniu pomiar ozonu wykonuje się na stacji zlokalizowanej przy ulicy Dąbrowskiego, do 2008 roku pomiary były prowadzone również nad rondem Kaponiera. (Tabela6.4.-6.5.)

Tabela 6.4. Wyniki pomiarów ozonu w latach 2006-2009 na stanowiskach przy ulicy Dąbrowskiego w Poznaniu /wg WIOŚ/



Tabela 6.5. Wyniki pomiarów ozonu w latach 200-2009 na stanowiskach nad rondem Kaponiera w Poznaniu / wg WIOŚ/       


 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 01-07-2012 15:26:43

Odczyt zanieczyszczeń powietrza

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 03-07-2012 23:01:08

Bóbr

Bóbr Castor fiber, ssak z rzędu gryzoni (Rodentia). Długość ciała 75–100 cm, ogona 30–35 cm, waga 18–30 kg. Masywna budowa ciała; futro bardzo gęste, od szaro do czarno-brunatnego; ogon spłaszczony, pokryty łuskami, uszy i oczy małe, palce tylnych nóg spięte błoną pławną. Dawniej występował w całej Europie i środkowej Azji, dzisiaj jeszcze tylko w niektórych regionach Europy: Rodan, środkowa Łaba, południowa Norwegia, w Polsce na Suwalszczyźnie. Zamieszkuje stojące i płynące wody w lasach liściastych o bogatym podszyciu. Prowadzi aktywny tryb życia o zmierzchu i w nocy; przez całe życie monogamista, żyje w stadach rodzinnych; znakomity pływak, nurkuje do 15 min; kopie nory w przybrzeżnych skarpach lub buduje żeremia z gałęzi i mułu; wejścia zawsze pod wodą; ścina drzewa o średnicy pnia do 70 cm; reguluje poziom wody budując tamy; nie zasypia na zimę. Jego pokarm stanowią przybrzeżne krzewy, liście, kora, miękkie drewno. Obecnie został wciągnięty na „Czerwoną Listę Gatunków zagrożonych i ginących w Polsce” i zakwalifikowany do kategorii E (Wymierające w Polsce). Niestety czasami budowane żeremie stwarzają zagrożenie zalewowe dla środowiska. Można temu zapobiec, co pokazuje poniższe zdjęcie.

Zdjęcie 1 Żeremie budowane przez bobry Źródło: Fotografia własna autora

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 05-06-2012 17:31:29
Projekt „eSzkoła – Moja Wielkopolska” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
projekt www Gammanet | cms WebKameleon