• 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5

Podziękowanie

 

Uczniowie uczestniczący w projekcie „Zanieczyszczenia pyłowe Poznania i ich wpływ na zdrowie jego mieszkańców” wykorzystali materiały udostępnione przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Poznaniu, ul. Czarna Rola 4, 61-625 Poznań oraz pogłębili wiedze uczestnicząc w wykładzie zorganizowanym przez Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska w Poznaniu ul. 28 Czerwca 1956 r. nr 223/229, 61-485 Poznań. Dokonywali odczytu zanieczyszczeń ze strony internetowej www.poznan.pios.gov.pl

Za umożliwienie realizacji projektu dziękujemy!

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 27-06-2012 13:19:29

Charakterystyka geograficzna Poznania

 

Położenie Poznania
Poznań położony jest w środkowej części Pojezierza Wielkopolskiego, nad środkowym biegiem Warty u ujścia jej dopływów Bogdanki, Cybiny i Głównej. Początki osadnictwa na terenie Poznania pochodzą z końca starszej epoki kamiennej.

Krajobraz
Rzeźba terenu jest dość zróżnicowana; wyraźnie zaznaczającymi się elementami są: przełomowa dolina Warty, wcięta w obszar wysoczyznowy na głębokość od 30 do 50 metrów oraz strefa wzgórz czołowomorenowych z kulminacjami - Górą Moraską 154 m n.p.m i Górą Dziewiczą 143 m n.p.m. Zgodnie z podziałem rolniczo-klimatycznym Polski, Poznań leży na obszarze, który charakteryzuje się najniższym opadem średniorocznym, największą ilością dni słonecznych (ponad 50), najmniejszą liczbą dni pochmurnych (poniżej 130). W Poznaniu wiatry charakteryzujące się największymi prędkościami notowane są zimą i wiosną, a najmniejszymi latem. Największym zachmurzeniem charakteryzują się miesiące listopad i grudzień, do najbardziej pogodnych należą sierpień i wrzesień.
W zabudowanym obszarze miasta oraz na ważniejszych relacjach komunikacyjnych nie ma gwałtowniejszych różnic poziomu terenu, które w sposób znaczący utrudniałyby poruszanie się rowerem. Do bardziej istotnych spadków terenu należą zbocza lewobrzeżnej części Doliny Bogdanki (m.in. ul. Szelągowska, ul. Winogrady, ul. Kościelna, ul. Roosevelta) oraz w niektórych miejscach zbocza terasy nad zalewowej Warty (np. ul. Paderewskiego, ul. Podgórna, ul. Ogrodowa).

Zabytki Poznania:

Ratusz jest jednym z zabytków Poznania. Jest to renesansowy budynek stojący na poznańskim Starym rynku. Z wieży ratuszowej codziennie odgrywany jest hejnał Poznania.

Klimat

Poznań podlega pod przeważające wpływy mas powietrza polarnomorskiego napływającego znad Oceanu Atlantyckiego. Znacznie mniejsze znaczenie mają masy powietrza polarno-kontynentalnego oraz zwrotnikowego. W rejonie Poznania najczęściej występują wiatry zachodnie o prędkościach od 2 do 10 m/s. Rejon Poznania należy do obszarów o najmniejszych opadach w Polsce. Na podstawie danych z lat 1971−2000 obliczono, że średnioroczna wysokość opadu atmosferycznego  wynosi 634 mm, przy największym średnim miesięcznym opadzie w lipcu 76 mm. Najmniejsza średnia miesięczna temperatura powietrza w Poznaniu wynosi −1,0 °C dla stycznia. Najwyższa średnia miesięczna temperatura powietrza wynosi 18,2 °C dla lipca.

 
Ludność Poznania
W 2011 roku odnotowano że ludność Poznania to 551 000 mieszkańców. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i siódme pod względem powierzchni (262 km²). Poznań jest powiązany ekonomicznie i komunikacyjnie z otaczającymi go 17 gminami.

 

Drukuj artykuł
Edward Surlas, Aktualizacja: 18-06-2012 08:28:43

Charakterystyka powietrza atmosferycznego

Charakterystyka powietrza atmosferycznego, relacje objętościowe składników


 

Powietrze jest mieszaniną gazów charakterystyczną dla atmosfery ziemskiej. Na poziomie morza skład chemiczny powietrza jest następujący (w % objętościowych)

 

 

Charakterystyka powietrza atmosferycznego, relacje objętościowe składników


 

Średni skład czystego powietrza atmosferycznego w udziale objętościowowagowym przedstawia tabela:


 

Ponadto w powietrzu znajduje się para wodna (H2O), której ilość, zależna od temperatury, pory roku i pory dnia, szerokości geograficznej, charakteryzowana jest wilgotnością. Przyjmuje się, że w atmosferze ( w jej najniższysz warstwach - w troposferze) zajmuje się średnio 1.2 % (objętościowo) pary wodnej. W czystym powietrzu zawarte są śladowe ilości tlenku węgla, tlenków azotu, ozonu, amoniaku metanu. Do atmosfery bywają wydzielane prze rośliny rożnego rodzaju olejki eteryczne, terpeny itd. Taki skład chemiczny powietrza bardzo mało zmienia się ze wzrostem odległości od ziemi, do 20 km przyjmuje się skład chemiczny jako stały. Można przyjąć, że suche powietrze atmosferyczne składa się z gazów rzeczywistych. Masa molowa suchego powietrza wynosi Mm=28.97kg/mol.



 

Masa powietrza oceniana jest 5 x 1015 ton. Człowiek zużywa przeciętnie na dobę 10m3, w skali globu wynosi to ponad 1.8 x 1013 ton rocznie.

Zużycie powietrza przez przemysł jest około dziesięciokrotnie większe niż zużywa go ludzkość w procesie oddychania. Na wytworzenie jednej tony stali 6.7 ton powietrza, na spalanie jednej tony węgla 8 ton, na wytworzenie jednej tony miedzi elektrolitycznej 22 tony. Globalnie “zużycie” (część powietrza uczestnicząca w róznynych procesach przemian, na przykład spalania) powietrze wynosi już ponad 3% jego zasobów ziemskich.

Powietrze należy do zasobów odnawiania przyrody i w warunkach normalnych zachodzą w biosferze procesy utrzymujące jego stały skład.

Procesy te są jednak obecnie utrudnione z powodu dużego zużycia powietrza przez przemysł i wzrastającą populacje ludzką, przez jego zanieczyszczenie, a także w wyniku masowego niszczenia lasów, które są podstawowym producentem tlenu i czynnikiem stabilizującym jego stały skład gazowy a także klimat.



 

Właściwości fizyczne i eksplatacyjne powietrza


Ze względu na funkcje spełniane przez powietrze, jako płyn eksplatacyjny, istotne są jego właściwości mechaniczne, cieplne i termiczne.

 

Powietrze można opisać takimi parametrami, jak:

 

-gęstość,
-ściśliwość,
-ciepło właściwe,
-pojemność cieplna,
-przewodność cieplna właściwa,
-wilgotonośc.

Właściwości te są funkcją stanu powietrza, głównie jego temperatury i ciśnienia. Z tych względów wartość parametrów charakteryzująch jego właściwości fizyczne trudno jest ustalić precyzyjnie.





 

  Gęstość powietrza


Jest to masa odniesiona do jednostki objętości. Gęstość powietrza zmienia się zależnie od ciśnienia i temperatury, zgodnie z równaniem stanu gazu. W układnie SI jest mierzona w jednostkach (kg/m3). Na poziomie morza w temperaturze 20 °C powietrze suche ma gęstość około 1,2 kg/m3. Gęstość powietrza maleje wraz ze spadkiem ciśnienia.


Zależność gęstości gazów, w tym i powietrza, od ciśnienia i temperatury określa wzór:

 


 

ρ – gęstość powietrza,

p – ciśnienie,

M – efektywna masa molowa dla powietrza,

R – uniwersalna stała gazowa

T – temperatura w skali bezwzględnej



 

                               Średni skład czystego powietrza atmosferycznego:

                               Zanieczyszczenia powietrza

Gdy opisujemy powietrze, charakteryzujemy je powinniśmy również wspomnieć o zanieczyszczeniach, ponieważ one również wpływają na skład powietrza! Po ich dokładniejszej analizie można wywnioskować, że są bardzo różnorodne, a niektóre z nich zagrażają zdrowiu, a nawet życiu ludzi! Żeby się im dokładniej przyjrzeć najpierw powinniśmy się dowiedzieć co to dokładnie oznacza pojęcie “Zanieczyszcznia powietrza”

Zanieczyszczenia powietrza - obecność w powietrzu atmosferycznym substancji, które naturalnie w nim nie występują.

Zanieczyszczenia powietrza możemy podzielić na wiele sposobów, jednak ja przedstawię tylko jeden z nich moim zdaniem najważniejszy:
- według rodzaju przyczynny powodującej zanieczyszczenie. Wyróżnia się dwa podstawowe typy przyczyn: środowisko naturalne oraz działalność człowieka.

- zanieczyszczenia naturalne(biogenne)
Są to zanieczyszczenia, które powstają wskutek wybuchów wulkanów, pożarów lasów, burz piaskowych, huraganów lub procesów zachodzących w trakcie rozkładu materii organicznej.
-zanieczyszczenia sztuczne, (antropogenne)
Możemy do nich zaliczyć różnego rodzaju pyły i gazy, które są emitowane przez przemysły chemiczne, spożywcze, huty i kopalnie, a także elektrownie i komunikację, czyli pojazdy mechaniczne.

Zanieczyszczenia powstają w skutek wprowadzenia do niego substancji stałych, ciekłych lub gazowych w ilościach, powodujących jego skażenie.
Ze względu na łatwość rozprzestrzeniania się oddziałują na wszystkie elementy przyrody. Niekorzystnie wpływają zarówno na środowisko naturalne, jak i na organizmy żywe.
Przyczyniają się do skażenia wód , gleb, a także oddziałują na klimat. Ciężko się z nimi walczy, gdyż nie można ich wyeliminować, ani ograniczyć ich ilości w środowisku.
Obecnie za sektor gospodarki emitujący największe ilości zanieczyszczeń atmosfery uznaje się przemysł paliwowo – energetyczny. Przyczynia się on głównie do powstawania dużych ilości popiołów lotnych i innych pyłów. Najbardziej uciążliwe dla środowiska naturalnego są elektrociepłownie, ale również przemysł chemiczny, głównie chemii nieorganicznej, do której zalicza się przemysł cementowy, budowlany, a także nawozów sztucznych, tworzyw sztucznych oraz metalurgiczny.
Największe ilości gazów emituje metalurgia, która jest producentem ponad 4/5 całkowitego emitowanego przez przemysł dwutlenku węgla. Wśród wytwórców popiołów lotnych na pierwszym miejscu klasyfikuje się przemysł energetyczny i chemiczny.

 

 

 


 

Wiemy już jakie substancje zanieczyszczają powietrze, czas najwyższy dowiedzieć się czegoś o nich!

Tlenek węgla (IV):
CO2

Głównym produktem spalania paliw jest dwutlenek węgla. Ta gazowa substancja występuje naturalnie w powietrzu atmosferycznym. Stanowi produkt oddychania komórkowego, który wydalają zarówno zwierzęta, jak i rośliny. Naturalne stężenie tego związku chemicznego w powietrzu wynosi ok. 0,03 %. Proporcje zostały jednak zaburzone na skutek działalności człowieka. Gwałtowny wyż demograficzny oraz szybki rozwój cywilizacyjny, spowodował, iż obecnie stężenie dwutlenku węgla w wielkich aglomeracjach miejskich dochodzi do 0,05 %, a nawet 0,07 %. Główną przyczyną takiej sytuacji jest nadmierne spalanie paliw. W procesach tych wytwarzane są największe ilości tego tlenku. Do winowajców można więc zaliczyć elektrownie, elektrociepłownie, a także miliony samochodów i innych pojazdów spalających benzynę i inne oleje napędowe.

Tlenek węgla (II):
CO
Oprócz tlenku węgla (IV), w procesie spalania paliw może powstawać również inny związek: tlenek węgla (II) – CO, potocznie nazywany czadem. Jest to bezbarwny i bezwonny gaz. Tworzy się on w wyniku przeprowadzania reakcji spalania przy ograniczonym dostępie tlenu. Gaz ten jest wyjątkowo silną trucizną. Łatwo i trwale łączy się z hemoglobiną (krwinką odpowiedzialna za transport tlenu u ssaków) dezaktywując ją. W efekcie organizm zostaje nie dotleniony – dochodzi do niebezpiecznych zatruć, a nawet śmierci.

Tlenek siarki (IV):
SO2
Tlenek siarki (IV) to gaz o właściwościach silnie toksycznych. Jest bezbarwny, za to posiada silny i duszący zapach. To gaz stosunkowo ciężki, przez co wolno rozprzestrzenia się w powietrzu. Stanowi składnik smogu, czyli zawiesiny pary wodnej, pyłów i gazów przemysłowych, która unosi nad ziemią w wielkich aglomeracjach miejskich, o wysokim wskaźniku zanieczyszczenie powietrza.
Siarkowodór:
H2S
W wielu procesach przemysłowych oprócz wymienionego wyżej dwutlenku siarki, może powstawać również siarkowodór. Gaz ten posiada charakterystyczny zapach, określany mianem zapachem zgniłych jaj, gdyż tworzy się także w wyniku beztlenowych przemian białek. Niekorzystnie wpływa na organizm ludzki, może wywołać nawet porażenie układu nerwowego. Zalicza się go do substancji toksycznych. Za głównych winowajców – producentów tego gazu uznaje się koksownie, gazownie, garbarnie oraz zakłady produkujące wiskozę.
Siarczek węgla:
CS2
Siarczek węgla, to podobnie jak siarkowodór substancja o działaniu toksycznym. Stanowi produkt uboczny procesu produkcji tworzyw sztucznych i wiskozowych. Wyższe stężenia siarczku węgla mogą doprowadzić nawet do ślepoty lub śmierci człowieka.
Związki azotu:
Do najważniejszych związków azotu, przyczyniających się do zanieczyszczenia środowiska zaliczamy tlenki azotu: NO, N2O, NO2, N2O3 i N2O5 ,amoniak (NH3) oraz organiczne związki zawierające azot. Szczególnie niebezpieczne są tlenki azotu (IV), tlenki azotu (V) i tlenki azotu (III), gdyż w zetknięciu z wodą reagują z nią z utworzeniem kwasów. Przyczyniają się więc do powstawanie kwaśnych deszczy.
Do atmosfery najwięcej jest emitowanych tlenku azotu (II) i produktu jego utleniania - tlenku azotu (IV). Najczęściej powstają w procesach spalania paliw, gdyż azot stanowi zanieczyszczenie ropy naftowej oraz węgla – popularnych surowców energetycznych. Z tego względu za potencjalne źródła zanieczyszczenia środowiska związkami azotu należy uznać koksownie, elektrociepłownie oraz pojazdy spalinowe.
Tlenek azotu (IV) jest odpowiedzialny za przewlekłe choroby układu oddechowego, na które szczególnie często zapadają ludzie mieszkający w miastach przemysłowych.
REASUMUJĄĆ to człowiek wytwarza najwięcej zanieczyszczeń środowiska.
Niestety mało osób zdaje sobie z tego sprawę! Jak pomóc naszemu powietrzu?
Jest na to wiele sposobów, Lecz te najprostsze zmiany w naszym życiu przynoszą niesamowite efekty. Jeżeli np. w ciepły dzień zamiast samochodem pojedziemy do pracy rowerem!

 

Drukuj artykuł
Radosław Rogacki, Aktualizacja: 17-06-2012 23:39:22

Rodzaje zanieczyszczeń powietrza i ich charakterystyka

Zanieczyszczeniem powietrza nazywa się zwiększenie stężenia dowolnych substancji lub energii powyżej stanu odpowiadającego naturalnym warunkom, spowodowany procesami przyrody lub działalnością człowieka.

Naszą uwagę skoncentrujemy na zanieczyszczeniach cząsteczkowych.

Wyróżnia się dwa źródła zanieczyszczeń powietrza:

- naturalne, wynikające z działania przyrody,

- sztuczne, wynikające z działalności człowieka.

Do naturalnych zanieczyszczeń należą:

- pyły kosmiczne, które z przestrzeni międzygwiezdnej przedostają się w atmosferę przyciągania ziemskiego,

- wyrzucane przez wulkany popioły i gazy,

- pyły i dymy powstające podczas pożarów lasów i stepów,

- piasek przenoszony przez huragany i cyklony.

Źródłami zanieczyszczeń wynikającymi z działalności człowieka są:

- przemysł (siłownie, przemysł chemiczny),

- komunikacja (samochody, koleje, samoloty),

- paleniska (ciepłownictwo domowe i komunalne).

Z cząstek stałych na pierwszym miejscu należy wymieniać popiół i sadzę. Prócz tego mogą być pyły mineralne, metalurgiczne i organiczne o bardzo zróżnicowanym składzie. Typowym przykładem są pyły, jakie powstają w przemyśle odlewniczym, metalurgicznym i cementowym oraz chemiczne środki ochrony roślin i nawozy sztuczne. Niektóre z tych pyłów charakteryzują się wielką reaktywnością. Podczas awarii atomowych do atmosfery przedostają się gazy oraz pyły radioaktywne, które następnie opadając pozostają groźne bardzo długo. Szczególnie niebezpiecznym rodzajem zanieczyszczenia powietrza jest tzw. smog, tj. kombinacja dymu i mgły lub pary. Np. w 1952 roku, gdy smog zaatakował Londyn, około 6% dymu i dwutlenku siarki pochodziło z kominów domów mieszkalnych. W ciągu pięciu dni straty spowodowane w tym mieście to cztery tysiące zgonów. Poważne zanieczyszczenia powietrza powoduje dwutlenek węgla. Oparcie nowoczesnej techniki na paliwach mineralnych spowodowało zwiększenie o 10% zawartości dwutlenku węgla w atmosferze w ciągu ubiegłego stulecia. Przewiduje się, że w roku 2000 wskutek wzrostu zużycie paliw ilość tego gazu może się zwiększyć do 25%.

Przykładowo, w trakcie lotu przez Atlantyk Boeing 727 wydala 70 ton dwutlenku węgla, a w trakcie startu tyle zanieczyszczeń gazowych, co pracujące w tym samym okresie silniki 6800 samochodów osobowych.

Pył, którego cząstki mają jednakowe wymiary, nazywa się monodyspersyjnym, a pył składający się z cząstek o różnych wymiarach nazywa się polidyspersyjnym, w którym wyróżnia się frakcje:

- makroskopowe o wymiarach cząstek                    1-500 µm,

-mikroskopowe (koloidowe) o wymiarach cząstek   0.001-1 µm.

W pyłach makroskopowych wyróżnia się frakcje:

-pyłu grubego o wymiarach cząstek                         >500 µm,

-pyłu średniego o wymiarach cząstek                      50-500 µm,

-pyłu o bardzo drobnego o wymiarach cząstek        1-5 µm.

Pozycja traktuje pył jako mieszaninę ciała stałego i gazu, wyróżnia taki sam podział za wyjątkiem:

-pył drobny o wymiarach cząstek                 1-50 µm,

-pył bardzo drobny o wymiarach cząstek     < 1µm.

A ponadto pyły makroskopowe dzieli na klasy:

-pył gruby                    500-1000 µm,

-pył średni                   50-500 µm,

-pył drobny                  5-60 µm,

-pył bardzo drobny     1-5 µm.

Cząstki o średnicy poniżej 100 µm mogą się utrzymywać w powietrzu długo, a cząstk mniejsze od 10 µm utrzymują się w powietrzu stale.

Pył charakteryzują:

- gęstość,

- stężenie w powietrzu,

- skład dyspersyjny,

- kształt cząstki,

- skład chemiczny.

Gęstość

Gęstość zanieczyszczeń jest ilorazem masy cząstek do ich objętości całkowitej lub do ich objętości bezwzględnej (objętość bez porów). Gęstość pyłu jest ważną jego charakterystyką podczas projektowania metod i procesów jego filtracji. Gęstość pyłu jest funkcją jego składu chemicznego. Do głównych składników pyłu, które wyrażamy w g/cm³, wchodzą:

SiO₂ - 2.65,

Al₂O₃ - 3.99,

Fe₂O₃ - 5.24,

CaO - 3.40,

MgO - 3.70.

Gęstość pyłów zebranych z dróg w Polsce wynosi od 2.36 g/cm³ do 2.66 g/cm³.

Stężenie zanieczyszczeń powietrza

Jest to stosunek masy zanieczyszczeń do objętości powietrza, w których są zawarte. Stężenie zanieczyszczeń najczęściej jest wyrażone w g/m³ lub mg/m³. Stężenie zanieczyszczeń stałych w powietrzu zależy od intensywności  źródeł ich emisji, od miejsca pomiaru, pory roku, temperatury, wilgotności powietrza itp.

Stężenie pyłów na terenie Polski wynosi od kilku (na terenach chronionych) do 200 mg/m³ (w rejonach dużego uprzemysłowienia).

Skład granulometryczny

Skład granulometryczny zanieczyszczeń powietrza wpływa na pracę filtrów powietrza oraz determinuje procesy zużywania części urządzeń. Skład granulometryczny pyłu jest to ilość bezwzględna lub względna cząstek o odpowiednich wymiarach w jednostce objętości i zależy od miejsca i wysokości nad podłożem. Cząstki pyłu mniejsze od μm unoszą się bardzo długo w powietrzu. ich udział masowy w ogólnej ilości jest najczęściej niewielki. Cząstki pyłu o wymiarach 2-10 µm utrzymują się długo w powietrzu. Cząstki pyłu o wymiarach 10-50 µm stanowią znaczy udział w ogólnej masie pyłu w powietrzu. Cząstki pyłu większe od 50 µm znajdują się w powietrzu, gdy istnieje bardzo duże zapylenie (kamieniołomy, place budów, kopalnie, poligony, itp.), ale szybko opadają.

Kształt cząstek mineralnych

Kształt mineralnych cząstek zanieczyszczeń powietrza jest zróżnicowany - od kulistych, aż do nieregularnych, mających postrzępione krawędzie. Większość cząstek mineralnych ma kształt wielościenny bryłek o ostrych krawędziach.

Skład pyłów

Ponadto w skład pyłu wchodzą tlenki: K₂O, SO₃, CO₂, i związki chloru. Oprócz SiO₂, Al₂O₃ i Fe₂O₃ pozostałe składniki pyłu są nietrwałe i są z reguły komponentami soli: CaSO₄, CaCO₃, K₂CO₃, Na₂CO₃, MgSO₄ i FeCl₃.

W Polsce wymagania normatywne dotyczące emisji (czyli odprowadzania) zanieczyszczeń wprowadzono dopiero w 1990 roku rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 12.02.1990 roku, które zgłoszono w Dzienniku Ustaw Nr 15. Pełny tekst rozporządzenia przedstawiono poniżej.

Drukuj artykuł
Radosław Rogacki, Aktualizacja: 17-06-2012 23:40:56

Dziennik Ustaw RP

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA w sprawie ochrony powietrza przed zanieczyszczeniem.

z dnia 12 lutego 1990 r.

Na podstawie art. 29 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska (Dz. U. Nr 3, poz. 6, z 1983 r. Nr 44, poz. 201, z 1987 r. Nr 33, poz. 180 oraz z 1989 r. Nr 26, poz. 139 i Nr 35, poz. 192) zarządza się, co następuje:

§ 1. 1. Dopuszczalne stężenia substancji zanieczyszczających powietrze ustala się odrębnie dla obszarów specjalnie chronionych i dla pozostałych obszarów.

2. Obszary specjalnie chronione obejmują tereny uzdrowisk, ochrony uzdrowiskowej, parków narodowych, rezerwatów przyrody i parków krajobrazowych.

2. 1. Wielkość dopuszczalnych stężeń substancji zanieczyszczających powietrze dla obszarów specjalnie chronionych i pozostałych obszarów określa załącznik nr 1.

2. Wielkości dopuszczalnych stężeń substancji zanieczyszczających powietrze określone w załączniku nr 1 nie dotyczą terenów zajmowanych przez jednostki organizacyjne prowadzące działalność gospodarczą powodującą zanieczyszczenie powietrza.

3. Na terenach, o których mowa w ust. 2, obowiązują przepisy w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy.

§ 3. 1. Decyzję określającą rodzaje i ilości substancji zanieczyszczających powietrze, dopuszczalnych do wprowadzania do powietrza, zwaną dalej „decyzją o dopuszczalnej emisji”, wydaje na czas oznaczony terenowy organ administracji państwowej stopnia wojewódzkiego. Jednostka organizacyjna jest obowiązana przedstawić dokumentację zawierającą w szczególności:

1) opis stosowanej technologii,

2) charakterystykę poszczególnych emitorów,

3) określenie czasu pracy jednostki organizacyjnej w ciągu roku oddzielnie dla każdego emitora.

4) określenie rodzajów i ilości zanieczyszczeń pyłowych i gazowych w tonach w ciągu roku, w kilogramach w ciągu godziny (wartości średnie), w gramach na sekundę (wartości maksymalne) oraz w kg na jednostkę produkcji dla poszczególnych źródeł emisji i emitorów,

5) określenie rodzaju urządzeń oczyszczających i ich skuteczności działania,

6) określenie warunków wprowadzania zanieczyszczeń do powietrza,

7) stan zanieczyszczenia powietrza istniejący oraz przewidywany w związku z działalnością jednostki organizacyjnej,

8) określenie czasu występowania i zasięgu maksymalnych stężeń emitowanych substancji oraz ich wielkości,

9) warunki rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń w powietrzu,

10) plany dotyczące działań zmierzających do zmniejszenia zanieczyszczenia powietrza powodowanego działalnością jednostki organizacyjnej.

2. Decyzja o dopuszczalnej emisji określa rodzaje i ilości substancji zanieczyszczających dopuszczonych do wprowadzania do powietrza łącznie i osobno dla każdego źródła emisji i emitora oraz warunki ich wprowadzania.

3. W decyzji o dopuszczalnej emisji mogą być nałożone obowiązki wynikające z potrzeby ochrony powietrza przed zanieczyszczeniem.

4. Obowiązki, o których mowa w ust. 3, mogą być nałożone w drodze odrębnej decyzji także po ustaleniu dopuszczalnej emisji.

§ 4. 1. Dopuszczalne do wprowadzania do powietrza ilości dwutlenku siarki, dwutlenku azotu i pyłu powstające w procesie energetycznego spalania paliw określa załącznik nr 2.

2. Terenowy organ administracji państwowej stopnia wojewódzkiego dla zachowania wymagań określonych w § 5 ustala dla źródeł emisji substancji zanieczyszczających wartości emisji dopuszczalnych niższe niż podane w załączniku nr 2.

§ 5. Dopuszczalna wielkość emisji zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza, określona w decyzji o dopuszczalnej emisji, nie może powodować przekroczeń stężeń substancji na obszarach specjalnie chronionych i pozostałych obszarach, o których mowa w § 1.

§ 6. 1. Jednostki organizacyjne wprowadzające przez jeden emitor do powietrza w ciągu jednej godziny powyżej 1200 kg dwutlenku siarki lub 800 kg pyłów są obowiązane prowadzić w sposób ciągły pomiary ilości tych substancji odprowadzanych do powietrza.

2. Jednostki organizacyjne mające możliwość wprowadzania do powietrza w ciągu godziny powyżej 100 kg dwutlenku siarki albo powyżej 100 kg pyłów są obowiązane przeprowadzić dwukrotnie w ciągu roku w terminach uzgodnionych z terenowym organem administracji państwowej stopnia wojewódzkiego pomiary ilości tych substancji, odprowadzanych do powietrza.

3. Jednostki, o których mowa w ust. 1 i 2, są obowiązane przynajmniej raz na dwa lata dokonać oceny skuteczności posiadanych urządzeń ochronnych.

4. Terenowy organ administracji państwowej stopnia wojewódzkiego w odniesieniu do pomiarów prowadzonych przez jednostki organizacyjne:

1) określa rodzaje substancji podlegających pomiarom oraz szczegółowe warunki ich prowadzenia,

2) kontroluje prawidłowość wykonywania pomiarów oraz w miarę potrzeby wykonuje pomiary kontrolne we własnym zakresie.

§ 7. Przepisy dotyczące jednostek organizacyjnych stosuje się odpowiednio do osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą.

§ 8. Ilekroć w rozporządzeniu jest mowa o terenowym organie administracji państwowej stopnia wojewódzkiego, rozumie się przez to terenowy organ administracji państwowej o właściwości szczególnej do spraw ochrony środowiska stopnia wojewódzkiego.

§ 9. Sprawy wszczęte i nie zakończone decyzją ostateczną przed dniem wejścia w życie rozporządzenia rozpatruje się według przepisów niniejszego rozporządzenia.

§ 10. Traci moc rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 września 1980 r. w sprawie ochrony powietrza atmosferycznego przed zanieczyszczeniem (Dz. U. Nr 24, poz. 89).

§ 11. Rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.

Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa: B. Kamiński

 

Załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 12 lutego 1990 r. (poz. 92)

 

 

DOPUSZCZALNE STĘŻENIA SUBSTANCJI ZANIECZYSZCZAJĄCYCH POWIETRZE

Lp.

Nazwa substancji

Dopuszczalne stężenia zanieczyszczeń w ng/ m3

Obszary

Obszary specjalnie chronione

30 min

24 h

średnio roczne

30 min

24 h

średnio roczne

1

2

3

4

5

6

7

8

1

akrylonitryl

2,0

0,5

2,0

0,5

2

aldehyd octowy

20,0

10,0

2,5

10,0

5,0

1,3

3

alkohol metylowy

1000,0

500,0

130,0

200,0

100,0

25,0

4

amoniak

400,0

200,0

51,0

100,0

50,0

13,0

5

anilina

50,0

30,0

10,0

20,0

10,0

2,5

6

arsen

0,05

0,01

0,05

0,01

7

azbest3) [włókien/m3]

1000,0

1000,0

8

azotany

200,0

100,0

25,0

50,0

30,0

10,0

9

azotu dwutlenek

500,0

150,0

50,0

150,0

50,0

30,0

10

benzen

10,0

2,5

10,0

2,5

11

benzo/a/piren [ng/m3]

5,0

1,0

5,0

1,0

12

chlor

100,0

30,0

4,3

30,0

10,0

1,6

13

chlorek winylu

5,0

1,3

3,0

0,4

14

chrom

2,0

0,4

0,5

0,08

15

cyjanowodór i cyjanki

20,0

10,0

2,5

10,0

5,0

1,3

16

czterochloroetylen

600,0

300,0

70,0

200,0

120,0

30,0

17

dwuchlorometan

400,0

150,0

60,0

100,0

60,0

15,0

18

1-, 2-dwuchloroetan

400,0

150,0

60,0

100,0

60,0

15,0

19

dwusiarczek węgla

50,0

20,0

3,8

15,0

4,5

0,6

20

fenol

20,0

10,0

2,5

10,0

3,0

0,4

21

fluor

30,0

10,0

1,6

10,0

3,0

0,4

22

formaldehyd

50,0

20,0

3,8

20,0

10,0

2,5

23

ftalany

100,0

50,0

13,0

30,0

10,0

1,6

24

kadm

0,22

0,01

0,2

0,001

25

ksylen

300,0

100,0

16,0

40,0

10,0

1,3

26

kwas siarkowy

200,0

100,0

16,0

100,0

50,0

7,9

27

kwas solny

200,0

100,0

20,0

100,0

50,0

10,0

28

mangan

4,0

1,0

2,0

0,5

29

miedź

20,0

5,0

0,6

6,0

2,0

0,3

30

nikiel

100,0

25,0

100,0

25,0

31

nitrobenzen

50,0

30,0

10,0

20,0

10,0

2,5

32

octan winylu

100,0

50,0

33

ołów

1,0

0,2

0,5

0,1

34

ozon

100,0

30,0

50,0

20,0

35

pył zawieszony

120,0

50,0

60,0

40,0

36

rtęć

0,3

0,04

0,1

0,02

37

siarki dwutlenek: do roku 1998

600,0

200,0

32,0

250,0

75,0

11,0

 

od roku 1999

440,0

150,0

32,0

150,0

75,0

11,0

38

siarkowodór

30,0

5,0

1,0

4,0

1,0

0,5

39

styren

20,0

10,0

40

tlenek węgla

5000,0

1000,0

120,0

3000,0

500,0

61,0

41

toluen

300,0

200,0

50,0

100,0

50,0

13,0

42

trójchloroetylen

400,0

150,0

60,0

50,0

10,0

1,2

43

wanad

1,0

0,25

0,1

0,0005

44

węgiel elementarny

150,0

50,0

8,0

50,0

20,0

4,0

Dopuszczalne stężenia substancji zanieczyszczających powietrze uważa się za dotrzymane, jeżeli ich wartości podane w tabeli w rubrykach 3, 4, 6, 7 są przekroczone co najwyżej dwukrotnie w ciągu 0,2% czasu w roku dla stężeń 30-minutowych i w ciągu 2% czasu w roku dla stężeń średniodobowych.

1) Jako aerozol

2) W pyle zawieszonym

3) W pyle zawieszonym

4) Związki jako NO, w pyle zawieszonym

5) Na stopniu utlenienia +6 w pyle zawieszonym

6) Związki jako HCN

7) Jako suma fluoru i fluorków rozpuszczalnych w wodzie

8) Jako suma kadmu i jego związków w pyle zawieszonym

9) Jako aerozol

10) Jako gaz i aerozol

11) W pyle zawieszonym

12) W pyle zawieszonym związki jako Cu

13) W pyle zawieszonym

14) Jako suma ołowiu i jego związków w pyle zawieszonym i w aerozolu

15) W fazie gazowej i w pyle zawieszonym jako suma

16) W pyle zawieszonym

Dopuszczalne opady substancji zanieczyszczających powietrze

Lp.

Rodzaj zanieczyszczenia

Obszary

Obszary specjalnie chronione

1

Kadm*)

10 mg/ m2 rok

 

10 mg/ m2 rok

 

2

Ołów**)

100mg/ m2 rok

 

100 mg/ m2 rok

 

3

Pył ogółem

200 g/ m2 rok

 

40 g/ m2 rok

 

*Jako suma kadmu i jego związków

**’Jako suma ołowiu i jego związków

 

Załącznik nr 2 do rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 12 lutego 1990 r. (poz. 92)

 

 

 

 

DOPUSZCZALNE DO WPROWADZANIA DO POWIETRZA ILOŚCI DWUTLENKU SIARKI, DWUTLENKU AZOTU l PYŁU POWSTAJĄCE W PROCESIE ENERGETYCZNEGO SPALANIA PALIW W g/GJ

Paliwo

Palenisko

Instalacje

Grupa A

Grupa B

Grupa C

S02

NO2*)

pył

S02

N02*)

pył

S02

N02*)

pył

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

węgiel kamienny

rusztowe stałe

990

35

1850

720

35

1370

650

35

1370

rusztowe mechaniczne

990

160

800

640

95

600

200

95

600

pyłowe z ciekłym

 

 

 

 

 

 

 

 

 

odżużlaniem

1240

495

170

870

170

90

200

170

90

pyłowe z suchym

 

 

 

 

 

 

 

 

 

odżużlaniem

1240

330

260

870

170

130

200

170

130

węgiel brunatny

pyłowe z ciekłym odżużlaniem

1540

225

140

1070

150

70

200

150

70

pyłowe z suchym odżużlaniem

1540

225

195

1070

150

95

200

150

95

koks

rusztowe stałe

410

45

720

410

45

235

410

45

235

rusztowe mechaniczne

500

145

310

250

145

235

250

110

235

olej opałowy

kotły < 50 MWt

1720

120

1250

120

1250

90

kotły > 50 MWt

1720

160

170

160

170

120

gaz ziemny

kotły < 50 MWt

60

35

35

kotły > 50 MWt

145

85

85

drewno

rusztowe

50

50

50

*) Oznacza sumę tlenku azotu i dwutlenku azotu w przeliczeniu na dwutlenek azotu

Wielkości podane w tablicy należy stosować do instalacji o mocy powyżej 0,2 MW t

Wielkości podane w tablicy dotyczą emisji zanieczyszczeń odniesionej do strumienia energii chemicznej / iloczynu zużycia paliwa i jego wartości opałowej / wprowadzanego w paliwie do procesu energetycznego.

Instalacje nowe muszą spełniać wymagania określone dla grupy C.

Za instalacje nowe uznaje się:

– instalacje uruchamiane po 31 grudnia 1994 r.,

– instalacje, których budowę rozpoczyna się po dniu wejścia w życie niniejszego rozporządzenia.

Instalacje istniejące w dniu wejścia w życie niniejszego rozporządzenia:

– w okresie do 31 grudnia 1997 r. muszą spełniać wymagania określone dla grupy A,

– w okresie po 31 grudnia 1997 r. muszą spełniać wymagania określone dla grupy B; wymagania te uważa się za spełnione w przypadku ich osiągnięcia w odniesieniu do emisji łącznej ze wszystkich źródeł uruchomionych przed dniem wejścia w życie niniejszego rozporządzenia.

Instalacje nie kwalifikujące się do wyżej wydzielonych pozycji muszą spełniać wymagania:

– w okresie do 31 grudnia 1997 r. – jak dla obiektów istniejących w okresie po 31 grudnia 1997 r.,

– w okresie po 31 grudnia 1997 r. – określone dla grupy C.

Drukuj artykuł
Radosław Rogacki, Aktualizacja: 17-06-2012 23:43:02

Podstawy Prawne monitoringu jakości powietrza

     Starania Polski o przystąpienie do Uniii Europejskiej związane były z koniecznością dostosowania przepisów polskiego prawa ekologicznego do prawa obowiązującego w Unii. Jednym z komponentów podlegających ocenie był stan jakości powterza atmosferycznego. Do utworzenia systemu oceny jakości powietrza niezbędne było przeprowadzenie wstępnej oceny jakości otaczającego powietrza w strefach (strefę stanowi aglomeracja o liczbie mieszkańców powyżej 250 tysięcy oraz obszar jednego lub więcej powiatów niewchodzący w skład aglomeracji). Ocenę wstępną wykonano na podstawie pomiarów stężeń zanieczyszczeń w stałych punktach pomiarowych, pomiarów wskaźnikowych, obiektywnych metod szacowania lub z wykorzystaniem metof łączonych. Celem tej oceny było sklasyfikowanie stref, umożliwiające ustalenie właściwego sposobu oceny jakości powietrza pod kątem ochrony zdrowia i ochorny roślin/ekosystemów. Po zatwierdzeniu oceny wstępnej, w kolejnych latach wykonywane są coroczne oceny jakości powietrza.

Pierwsza ocena roczna wykonana w oparciu o nowe przepisy objęła rok 2002. Oceną objęto 31 powiatów, trzy miasta na prawach powiatu oraz jedną aglomerację - miasto Poznań.

Podstawowymi aktami prawnymi określającymi zasady prowadzenia oceny jakości powietrza były:

1) ustawa - Prawo ochorny środowiska dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 627),

2) rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 czerwca 2002 r. w sprawie oceny poziomów substancji w powietrzu (Dz. U. Nr 87, poz. 798),

3) rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 czerwca 2002 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów niektórych substancji w powietrzu, alarmowych poziomów niektórych substancji w powietrzu oraz marginesów tolerancji dla dopuszczalnych poziomów niektórych substancji (Dz. U. Nr 87, poz. 796).

Wykonanie oceny powiązane było również z takimi przepisami jak:

1) rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 26 listopada 2002 r. w sprawie zakresu i sposobu przekazywania informacji dotyczących zanieczyszczenia powietrza (Dz. U. Nr 204, poz. 1729),

2) rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 li[ca 2000 r. w sprawie wprowadzenia Nomenklatury Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych (NTS) - (Dz. U. Nr 58, poz. 685), z późniejszymi zmianami:

- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 lutego 2001 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie Nomenklatury Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych (NTS) - (Dz. U. Nr 12, poz. 101),

- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 kwietnia 2002 r. zmieniając rozporządzenie w sprawie wprowadzenia Nomenklatury Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych (NTS) - (Dz. U. Nr 34, poz. 311),

3) rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 licpa 2002 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać programy ocgorny powietrza (Dz. U. Nr 115, poz. 1003).

W roku 2008 zmieniono akty prawne. Wprowadziły one m. in. nowe poziomy substancji w powietrzu, nowy podział województwa na strefy; nie zmieniły jednak granic strefy aglomaracji miasta Poznań. Tak więc ocenę roczną za 2009 wykonano w odniesieniu do nowego układu stref i zmienionych poziomów substancji, w oparciu o:

1) ustawę Prawo ochorny środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150),

2) rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 03 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U. Nr 47, poz. 281),

3) rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 06 marca 2008 roku w sprawie stref, w których dokonuje się oceny jakości powietrza (Dz. U. Nr 52, poz. 310).

Celem każdej corocznej oceny jakości powietrza jest uzyskanie informacji o stężeniach zanieczyszczeń w zakresie umożliwiającym:

1) dokonanie klasyfikacji stref, w celu uzyskania danych niezbędnych do podjęcia decyzji o potrzebie działań na rzecz poprawy jakości powietrza w strefie (opracowanie programów ochrony powietrza);

2) wskazanie prawdopodobnych przyczyn występowania ponadnormatywnych stężeń zanieczyszczeń w określonych rejonach;

3) wskazanie potrzeb w zakresie wzmocnienia istniejącego systemu monitoringu i oceny.

Ocena pod kątem ochrony zdrowia obejmuje: dwutlenek azotu NO2, dwutlenek siarki SO2, benzen C6H6, ołów Pb, arsen As, nikiel Ni, kadm Cd, benzo(a)piren B(a)P, pył PM10, ozon O3, tlenek węgla CO. Zakres oceny za rok 2008 został poszerzony o arsen, nikiel, kadm i benzo(a)piren, czyli zanieczyszczenia objęte dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/107/WE z dnia 15 grudnia 2004 roku w sprawie arsenu, kadmu, rtęci, niklu i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w otaczającym powietrzu.

Podstawę klasyfikacji stref w oparciu o wyniki rocznej oceny jakości powietrza stanowią:

1) dopuszczalny poziom substancji w powietrzu,

2) dopuszczlany poziom substancji w powietrzu powiększony o margines tolerancji,

3) poziom docelowy i poziom celu długoterminowego.

Wyróżnia się następnujące poziomy agregacji wyników klasyfikacji stref:

1) klasyfikację według parametrów - dokonywaną oddzielnie dla każdego zanieczyszczenia, z uwzględnieniem różnych czasów uśredniania stężeń dopuszczalnych,

2) klasyfikację według zanieczyszczeń - każdej strefie przypisuje się jedną klasę dla każdego zanieczyszczenia, oddzielnie ze względu na ochronę zdrowia i na ochronę roślin.

Wynikiem oceny, zarówno pod kątem kryteriów dla ochrony zdrowia jak i kryteriów dla ochrony roślin dla wszystkich substancji podlegających ocenie, jest zaliczenie strefy nie do jednej z poniższych klas:

1) klasy A - jeżeli stężenia zanieczyszczenia na terenie strey nie przekraczają odpowiednio poziomów dopuszczalnych, poziomów docelowych, poziomów celów długoterminowych;

2) klasy B - jeżeli stężenia zanieczyszczeń na terenie strefy przekraczają poziomy dopuszczalne lecz nie przekraczają poziomów dopuszczalnych powiększonych o margines tolerancji;

3) klasy C - jeżeli stężenia zanieczyszczeń na terenie strefy przekraczają poziomy dopuszczalne powiększone o margines tolerancji, w przypadku gdy margines tolerancji nie jest określony - poziomy dopuszczalne, poziomy docelowe, poziomy celów długoterminowych.

Zaliczenie strefy do określonej klasy zależy od stężeń zanieczyszczeń występujących na jej obszarze i wiąże się z wymaganiami dotyczącymi działań na rzecz poprawy jakości powietrza lub na rzecz utrzymanai tej jakości.

Wartości kryterialne oceny wykonywanej dla roku 2009 zamieszczono w tabeli 3.1.

Obowiązują również poziomy alarmowe niektórych substancji w powietrzu. Wymagania ustanowione są dla dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, ozonu (odnoszą się do czasu uśredniania 1 godzina) i pyłu zawieszonego (z czasem uśredniania 24 godziny).

Na terenie Poznania w celu stwierdzenia dotrzymywania norm przewidzianych prawem prowadzone są pomiary automatyczne, manualne i pasywne poszczególnych substancji. Wyniki pomiarów zamieszczane są na stronie domowej Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska, w tym wyniki pomiarów automatycznych (stężenia substancji i parametry meteorologiczne) przesyłane są na stronę na bieżąco. Liczbę stanowisk pomiarowych, metody oraz zakres dokonywania pomiaru określa rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 17 grudnia 2008 roku w sprawie dokonywania oceny poziomów substancji w powietrzu (Dz. U. z 2009 r. Nr 5 poz. 31). Minimalna liczba stałych punktów pomiarowych zależy również od liczby mieszkańców strefy. Rozporządzenie podaje także metodyki referencyjne oraz wymagania dotyczące jakości pomiarów substancji. Obowiązkiem prowadzących pomiary jest stosowanie się do wymagań prawa i zapewnienie wyników poamiarów odpowiedniej jakości.

Tabela 3.1. Ochrona zdrowia, teren kraju

 

Substancja

Okres uśredniania wyników
 pomiarów

Dopuszczalny poziom substancji w powietrzu [µ/m3] Wartość marginesu tolerancji w roku 2009 Dopuszczalny poziom substancji w powietrzu powiększony o margines tolerancji za rok 2009 w [µ/m3] Dopuszczalna częstość przekroczenia dopuszczalnego poziomu w roku kalendarzowym
benzen rok kalendarzowy 5 1 6 -
dwutlenek azotu jedna godzina 200 10 210 18 razy
rok kalendarzowy 40 2 42 -
dwutlenek siarki jedna godzina 350 0 350 24 razy
24 godziny 125 0 125 3 razy
ołów rok kalendarzowy 0,5 0 0,5 -
pył zawieszony PM10 24 godziny 50 0 50 35 razy
rok kalendarzowy 40 0 40 -
tlenek węgla 8 godzin 10000 0 10000 -

 

Substancja Okres uśredniania wyników pomiarów Poziom docelowy substancji w powietrzu Dopuszczalna częstość przekroczenia docelowego poziomu w roku kalendarzowym

arsen

rok kalendarzowy
6 ng/m3 -
benzo(a)piren rok kalendarzowy 1 ng/m3 -
kadm rok kalendarzowy 5 ng/m3 -
nikiel rok kalendarzowy 20 ng/m3 -
ozon 8 godzin* 120 µ/m3 25 dni**
Substancja Okres uśredniania wyników pomiarów Poziom docelowy substancji w powietrzu Dopuszczlana częstość przekroczenia docelowego poziomu w roku kalendarzowym
ozon 8 godzin* 120 µ/m3 0

 

*stężenia 8-godz. krocząc liczone ze stężeń jednogodzinnych,

**liczba dni z przekroczeniami poziomu docelowego w roku kalendarzowym, uśredniona w ciągu ostatnich trzech lat. Jeżeli brak wyników pomiarów z trzech lat, podstawę klasyfikacji mogą stanowić wyniki z dwóch lub jednego roku.

Drukuj artykuł
Radosław Rogacki, Aktualizacja: 25-06-2012 11:25:36

Znaczenie drzew w przyrodzie Bartek Scheffler

Drukuj artykuł
Bartek Scheffler, Aktualizacja: 11-06-2012 21:40:36
Projekt „eSzkoła – Moja Wielkopolska” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
projekt www Gammanet | cms WebKameleon